Κυριακή, 6 Απριλίου 2014

Η ειρωνεία στη διαχρονία της ποίησης.

Καλλίμαχος , Επιγράμματα


Σύντομος ἦν ὁ ξεῖνος, ὃ καὶ στίχος οὐ μακρὰ λέξων
'Θῆρις Ἀρισταίου Κρής᾽ ἐπ᾽ ἐμοὶ δολιχός.

(Παλατινή Ανθολογία, VII 447)

Μετάφραση: Μικρόσωμος ήταν ο ξένος γι’ αυτό και ο στίχος θα’ ναι σύντομος. Πολλά δε θα πω. «Θήρις ο γιος του Αρισταίου, ο Κρητικός» κι αυτό για μένα είναι πολύ.

  Το επίγραμμα για τον Θήρι έχει ερμηνευθεί ποκιλοτρόπως. Ωστόσο, όλες οι ερμηνείες συγκλίνουν σε τρεις βασικούς άξονες. Ο πρώτος άξονας ερμηνείας υποστηρίχθηκε από τον Wilamowitz, ο οποίος συνδέει το σύντομο επίγραμμα με το μικρό ανάστημα του Θήρι και με τον μικρό τάφο που τον σκεπάζει και πάνω στον οποίο είναι δύσκολο να χωρέσει ένα μεγάλο κείμενο (H.D. 2.121).

Ανάλογη περίπτωση συναντούμε στους Amores 2.6.59 του Οβιδίου, όπου ο ποιητής θρηνεί για τον νεκρό του παπαγάλο και του αφιερώνει ένα μικρό ποίημα:

ossa tegit tumulus, tumulus pro corpore magnus,
  quo lapis exiguus par sibi carmen habet:

Μετάφραση: Ο τάφος σκεπάζει τον Ossa , τάφος μεγάλος για σώμα, πάνω στον οποίο η μικρή πέτρα έχει ένα ποίημα όμοιο μ’ αυτόν.

Το ίδιο μοτίβο με τον νεκρό αυτή τη φορά μεγαλόσωμο συναντούμε στο σατιρικό ποίημα «Ο Μιχαλιός» του Κ. Καρυωτάκη:

Ο Μιχαλιός
Tο Mιχαλιό τον πήρανε στρατιώτη.
Kαμαρωτά ξεκίνησε κι ωραία
με το Mαρή και με τον Παναγιώτη.
Δεν μπόρεσε να μάθει καν το «επ’ ώμου».
Όλο εμουρμούριζε: «Kυρ Δεκανέα,
άσε με να γυρίσω στο χωριό μου».

Tον άλλο χρόνο, στο νοσοκομείο,
αμίλητος τον ουρανό κοιτούσε.
Eκάρφωνε πέρα, σ’ ένα σημείο,
το βλέμμα του νοσταλγικό και πράο,
σα να ’λεγε, σαν να παρακαλούσε:
«Aφήστε με στο σπίτι μου να πάω».

Kι ο Mιχαλιός επέθανε στρατιώτης.
Tον ξεπροβόδισαν κάτι φαντάροι,
μαζί τους ο Mαρής κι ο Παναγιώτης.
Aπάνω του σκεπάστηκεν ο λάκκος,
μα του άφησαν απέξω το ποδάρι:
Ήταν λίγο μακρύς ο φουκαράκος.

  «Ο Μιχαλιός», ποίημα αντιηρωικό, αντιμιλιταριστικό, διαχρονικά επίκαιρο,«δημοσιεύεται παραμονές της εκστρατείας στη Μικρά Ασία, οπότε στη χώρα μας κυριαρχεί το πνεύμα του μεγαλοϊδεατισμού, ενώ ο Καρυωτάκης στο πρόσωπο του Μιχαλιού αντί του γενναίου πολεμιστή, που απαιτούσαν οι περιστάσεις, προβάλλει έναν αντιήρωα» .  Σε μια εποχή που είναι νωπές οι μνήμες και ορατές οι συνέπειες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

  Στο ποίημα αυτό που ανήκει στις «Σάτιρες» (Ποιήματα και Πεζά, επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης), το ποδάρι του μακροπόδαρου του Μιχαλιού αποτελεί τη μόνη πράξη διαμαρτυρίας, γιατί τώρα πια ο Μιχαλιός δεν υπόκειται σε εντολές. Το αντιηρωικό πνεύμα και η ειρωνεία είναι διάχυτα στοιχεία στο ποίημα.

    Η ειρωνεία όμως είναι χαρακτηριστικό και της ποίησης του Καλλίμαχου και μπορούμε να την εντοπίσουμε και στο επίγραμμά μας. Ο Καλλίμαχος, με ειρωνικό τρόπο, προσπαθεί να καταστήσει σαφές ότι τα επιγράμματα πρέπει να τηρούν την αρχή της λακωνικότητας και συσχετίζει τη συνοπτική εκφορά του παρόντος επιγράμματος με τη μικρόσωμη εμφάνιση του Θήρι. (Βέβαια, υπάρχουν κι άλλες ερμηνευτικές προτάσεις για τη σημασία της λέξης «σύντομος» στο συγκεκριμένο ποίημα που στην εργασία αυτή δεν αναπτύσσονται. Όλες οι εκδοχές παρουσιάζονται στην πρωτότυπη εργασία της υποφαινόμενης). Εξάλλου, το βασικό χαρακτηριστικό κάθε ειρωνείας είναι µια αντίθεση ανάµεσα σ ένα φαινόμενο και σε µια πραγματικότητα και ο συγκεκριμένος περιοριστικός ορισμός βρίσκει εφαρμογή και στα δύο συνεξεταζόμενα κείμενα.

Δημοσίευση σχολίου