Σάββατο, 27 Μαΐου 2017

Το άγχος των εξετάσεων: αυτοδιαχείριση και συμβουλές


Το άγχος για τις Πανελλήνιες Εξετάσεις - Συμβουλές για υποψήφιους αλλά και γονείς
Της ψυχολόγου Μαρίνας Κόντζηλα

 Το άγχος είναι μια λέξη που την ακούμε καθημερινά γύρω μας και τη χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε συναισθήματα ανησυχίας, νευρικότητας και φόβου που συχνά συνοδεύονται από σωματικά συμπτώματα. Το άγχος είναι παραγωγικό και λειτουργικό μέχρι ένα βαθμό αφού κινητοποιεί το άτομο και το βοηθά να είναι δημιουργικό, να βρίσκεται σε εγρήγορση και να εντείνει την προσπάθειά του προκειμένου να ολοκληρώσει τους στόχους του.

 Όσο πλησιάζουν οι Πανελλήνιες Εξετάσεις το άγχος των εφήβων κορυφώνεται. Το άγχος αποτελεί τον πιο ύπουλο εχθρό των μαθητών και ενεργοποιείται κυρίως από αρνητικές σκέψεις που σχετίζονται με το φόβο της αποτυχίας. Ο έφηβος ανησυχεί ιδιαίτερα για τη διαδικασία της εξέτασης και σκέφτεται πως εάν αποτύχει θα απογοητεύσει τους γονείς του καθώς δεν θα έχει κατορθώσει να ανταποκριθεί στις προσδοκίες τους.

 Στην Ελληνική κοινωνία τα παιδιά μεγαλώνουν με την αντίληψη πως πρέπει κανείς να εισέλθει οπωσδήποτε σε κάποια πανεπιστημιακή σχολή έτσι ώστε να αποκτήσει με την αποφοίτησή του ένα καταξιωμένο επάγγελμα (π.χ. γιατρός, καθηγητής, δικηγόρος), να θεωρείται επιτυχημένος άνθρωπος και να εξασφαλίσει το μέλλον του.

Οι γονείς πολλές φορές είναι ιδιαίτερα πιεστικοί με αποτέλεσμα να έρχονται σε σύγκρουση με τον έφηβο που βιώνει μεγάλη ένταση την περίοδο της προετοιμασίας για τις πανελλήνιες εξετάσεις. Το αυξημένο άγχος των εφήβων που γίνεται ολοένα και μεγαλύτερο όσο πλησιάζουν οι ημέρες των εξετάσεων, έχει ως αποτέλεσμα να βιώνουν αισθήματα θυμού, απογοήτευσης και ματαίωσης.

 Το έντονο και μη ελεγχόμενο άγχος συνοδεύεται από σωματικές ενοχλήσεις, όπως πονοκεφάλους, στομαχικό άλγος, διατροφικές διαταραχές, δυσκολίες στον ύπνο και συχνούς εφιάλτες, ταχυκαρδία, αίσθημα ζάλης, τάση λιποθυμίας κ.ά. Συχνά εξαιτίας του άγχους οι έφηβοι αρνούνται να διαβάσουν, εμφανίζουν σημαντική πτώση στη σχολική τους επίδοση, δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν, έχουν τάσεις φυγής, εμφανίζουν επιθετική συμπεριφορά και θυμό, είναι ευερέθιστοι και μπορεί να κλαίνε με το παραμικρό.

Ας δούμε παρακάτω ορισμένες κατευθυντήριες γραμμές για την αντιμετώπιση του άγχους τόσο για τα παιδιά όσο και για τους γονείς.

Στρατηγικές χειρισμού του άγχους προς τα παιδιά: 

• Προσέξτε τη διατροφή σας. Μειώστε την κατανάλωση καφεΐνης γιατί αυξάνει τη νευρικότητα και περιορίστε την ποσότητα της ζάχαρης και των λιπαρών. Καταναλώστε πολλά φρούτα, φυσικούς χυμούς και λαχανικά που σας δίνουν ενέργεια, πνευματική διαύγεια και θωρακίζουν το ανοσοποιητικό σας σύστημα.

• Ασχοληθείτε με δραστηριότητες που σας ευχαριστούν και σας χαλαρώνουν, όπως ο χορός, μια βόλτα με φίλους, η μουσική, η σωματική άσκηση κ.ά.

• Κάντε διαλείμματα κατά τη διάρκεια της μελέτης.

• Οργανώστε όσο μπορείτε καλύτερα την ύλη για διάβασμα και υπογραμμίστε με χρωματιστούς μαρκαδόρους τα σημεία που σας δυσκολεύουν περισσότερο ώστε σε αυτά να δώσετε μεγαλύτερη έμφαση και να κάνετε περισσότερες επαναλήψεις.

• Μη μένετε ξάγρυπνοι για να διαβάσετε γιατί εξαντλείτε τον οργανισμό σας με αποτέλεσμα να μειώνεται η επίδοσή σας.

• Σκεφτείτε θετικά και υπενθυμίστε στον εαυτό σας τα δυνατά σας σημεία και τις ικανότητές σας (π.χ. επιτυχίες σε τεστ, επαινετικά σχόλια που δεχτήκατε από τους καθηγητές σας) σε όλη τη διάρκεια της προετοιμασίας σας για τις εξετάσεις.

• Προσπαθήστε να αντικαταστήσετε τις αρνητικές σκέψεις με θετικές (π.χ. αντί για φράσεις "θα γράψω χάλια", "θα κολλήσω, θα μπλοκάρω και θα τα ξεχάσω όλα την ώρα της εξέτασης", "θα πατώσω", "δεν θα θυμάμαι τίποτα από όσα έχω διαβάσει", "θα είναι παλούκια τα θέματα", "θα υπάρχουν παγίδες", "είμαι τελειωμένος", κάντε δηλώσεις με θετικό περιεχόμενο όπως "πιστεύω σε μένα", "έχω προετοιμαστεί κατάλληλα", "θα τα καταφέρω μια χαρά", "όλα θα πάνε καλά" κ.ά.

• Αποφύγετε τις επαναλήψεις της τελευταίας στιγμής.

• Μη μπαίνετε στη διαδικασία να συζητάτε τελευταία στιγμή με άλλους τι γνωρίζετε καλά και τι όχι. Κάτι τέτοιο είναι ιδιαίτερα ψυχοφθόρο και δεν σας βοηθά σε καμία περίπτωση αφού μόνο πανικό μπορεί να σας προκαλέσει.

• Πάρτε βαθιές αναπνοές (ισόποσες εισπνοές - εκπνοές) εάν νιώσετε έντονο άγχος στη διάρκεια των εξετάσεων και σκεφτείτε κάτι όμορφο (π.χ. τις καλοκαιρινές διακοπές και τη θάλασσα).

• Διαβάστε τα θέματα προσεκτικά και με ηρεμία.

• Την ώρα της εξέτασης φροντίστε να δώσετε προσοχή μόνο στο γραπτό σας και να συγκεντρωθείτε εκεί σαν να μην υπάρχει κανένας άλλος γύρω σας.

• Φροντίστε να απαντήσετε πρώτα στα θέματα που γνωρίζετε καλύτερα.

• Ακόμη και εάν οι άλλοι παραδώσουν σύντομα τα γραπτά τους, εσείς ξαναδιαβάστε τις απαντήσεις που έχετε δώσει άλλη μια φορά εφόσον υπάρχει το απαιτούμενο χρονικό περιθώριο.

Οι γονείς θα πρέπει από την πλευρά τους να υποστηρίζουν συναισθηματικά τα παιδιά τους και να τα ενθαρρύνουν κατά τη διάρκεια των εξετάσεων.

Ορισμένες συμβουλές προς τους γονείς είναι οι ακόλουθες:

• Καλό είναι να προετοιμάσουν τον έφηβο για κάθε ενδεχόμενο, να τονίσουν στο παιδί πως η αποτυχία είναι κομμάτι της ζωής και πως δεν υπάρχει κανένας λόγος να νιώσει ντροπή σε περίπτωση που δεν τα πάει καλά για το τι θα πουν οι άλλοι. Επιπλέον να τονίσουν πως υπάρχουν πολλές άλλες εναλλακτικές λύσεις για τις σπουδές και την επαγγελματική του σταδιοδρομία.

• Οι γονείς θα πρέπει να εξασφαλίσουν ένα ήρεμο περιβάλλον την περίοδο της προετοιμασίας των παιδιών για τις εξετάσεις, να αποφεύγουν τη φασαρία και τις συγκρούσεις και να προσπαθούν να μην προκαλούν δυνατούς και ενοχλητικούς θορύβους την ώρα της μελέτης.

• Επίσης, θα πρέπει οι γονείς να οπλιστούν με αρκετά αποθέματα υπομονής για να κατορθώσουν να αντέξουν τον εκνευρισμό των εφήβων και να μην τον παίρνουν προσωπικά και οδηγούνται σε διαπληκτισμούς.

• Δεν είναι βοηθητικό για το παιδί να λέμε "δεν πειράζει εάν δεν τα πας καλά", "σιγά τώρα μην αγχώνεσαι, δε χάθηκε και ο κόσμος". Το παιδί έχει ανάγκη από ψυχική στήριξη και επιβεβαίωση οπότε ο γονιός θα πρέπει να του δίνει κουράγιο και δύναμη και να του δείχνει πως πιστεύει σε αυτό χρησιμοποιώντας φράσεις του τύπου "θα τα πας μια χαρά αφού έχεις κάνει τόσο καλή προετοιμασία" και να ανατρέχει σε επιτυχίες του στο παρελθόν βασισμένος πάντα σε ρεαλιστικά γεγονότα (π.χ. καλή επίδοση και βαθμολογία του παιδιού, επιτυχία σε διαγωνίσματα κ.ά).

 Να έχετε πάντα στο μυαλό σας πως οι πανελλήνιες εξετάσεις είναι μεν ένα καλό εισιτήριο και χαρίζει σημαντικά εφόδια στον επιτυχόντα αλλά δεν καθορίζουν σε αποκλειστικότητα τη ζωή, το μέλλον και την επαγγελματική εξέλιξη των εφήβων. Σε περίπτωση αποτυχίας είναι πολύ σημαντικό να παραμείνετε κοντά τους, να τους δείξετε την αγάπη σας και την αποδοχή σας, να τα ενθαρρύνετε, να τα επαινέσετε για την προσπάθεια που κατέβαλαν, να τονίσετε πως πιστεύετε σε αυτά και στις δυνατότητές τους και να τα βοηθήσετε να βρουν εναλλακτικές οδούς για την εκπαίδευση και τη μελλοντική τους επαγγελματική πορεία βασισμένες στις ικανότητες, στις κλίσεις, στις δεξιότητες που διαθέτουν και στα ενδιαφέροντά τους.

ΠΗΓΗ: http://panelladikes24.blogspot.gr/2016/05/blog-post_14.html


Πέμπτη, 25 Μαΐου 2017

Παιδική κακοποίηση (Προτεινόμενο θέμα Νεοελληνικής Γλώσσας)


ΚΕΙΜΕΝΟ

1. Σε όλη τη γη, ακόμα και στον προηγμένο δυτικό κόσμο μας, οι ενήλικες και κυρίως οι γονείς, όσο μικρά ή μεγάλα είναι τα παιδιά τους, συνηθίζουν να τα επιπλήττουν, για να τα συνετίσουν, όπως νομίζουν, χρησιμοποιώντας ποικίλους τρόπους, όπως να φωνάζουν, να χειροδικούν και πολλές φορές να τα κακοποιούν ψυχικά ή σωματικά με διάφορους τρόπους.

2.  Όμως η κακοποίηση του παιδιού παραμένει ένα θέμα για το οποίο κανένας δεν επιθυμεί να συζητήσει, ένα θέμα το οποίο φυλάσσεται ως επτασφράγιστο οικογενειακό μυστικό. Κανένας δεν θέλει  να παραδεχτεί, ότι όλοι μας έχουμε γίνει μάρτυρες παρόμοιων περιστατικών και οι περισσότεροι από μας προσπερνούμε εντελώς αδιάφοροι, όταν βλέπουμε μια μητέρα να χτυπάει το παιδί της, γιατί δεν την «ακούει». Μήπως ήρθε, άραγε, ο καιρός όλοι μας να δούμε αυτό το θέμα και από μια άλλη οπτική γωνιά; Μήπως όλοι εμείς οι εφησυχασμένοι πρέπει κάποτε να  αφυπνιστούμε;

3.  Καθημερινά κατακλυζόμαστε από περιστατικά παιδικής κακοποίησης, τα οποία γίνονται ευρύτερα γνωστά μέσα από την προβολή τους από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, όπως οι βρεφοκτονίες, η παιδική κακοποίηση και εγκατάλειψη, οι ξυλοδαρμοί. Ποιος δεν θυμάται την συγκλονιστική περίπτωση της Σπυριδούλας από τη Σύρο, την οποία τη σιδέρωσε η κυρία, στο σπίτι της οποίας εργαζόταν ή τις περιπτώσεις δολοφονίας τόσων εξώγαμων βρεφών αμέσως μετά τον κρυφό τοκετό από τις μητέρες τους. Κάθε φορά που δημοσιοποιούνται παρόμοια γεγονότα συγκλονίζεται  το πανελλήνιο, γρήγορα, όμως, όλες αυτές οι περιπτώσεις ξεχνιούνται από όλους.

4.  Στη χώρα μας είναι γνωστή η λαϊκή ρήση, η οποία έγινε και τίτλος Ελληνικής ταινίας «Το ξύλο βγήκε απ’ τον Παράδεισο». Οι περισσότεροι Έλληνες γονείς και παππούδες μεγάλωσαν «τρώγοντας συχνά ένα γερό χέρι ξύλο» από τον πατέρα ή τη μητέρα τους για να συνετιστούν. Πολλοί απ’ αυτούς εξακολουθούν να χρησιμοποιούν κάθε μορφής βιαιότητα, νομίζοντας ότι διαπαιδαγωγούν έτσι σωστά τα παιδιά τους, όπως διαπαιδαγωγήθηκαν αυτοί από τους δικούς τους γονείς. Αυτό είναι μια περίτρανη απόδειξη, ότι η βία γεννάει βία και ότι όσα παιδιά έχουν κακοποιηθεί έχουν πολλές πιθανότητες να κακοποιούν αργότερα τα δικά τους παιδιά.

5.  […] Έρευνες έχουν δείξει, ότι ανάμεσα σε αυτούς, που παρουσιάζουν αυξημένη την πιθανότητα να κακοποιήσουν ένα παιδί είναι τα άτομα και κυρίως οι γονείς εκείνοι, οι οποίοι ήταν θύματα ξυλοδαρμών ή κακοποίησης κατά την παιδική τους ηλικία, οι γονείς, που έχουν ιστορικό κάποιας ψυχικής ασθένειας, οι γονείς, που κάνουν κατάχρηση αλκοόλ ή ναρκωτικών ουσιών, όσοι έχουν βεβαρημένο ποινικό μητρώο, οι γονείς, που είναι ύποπτοι για κακοποίηση του παιδιού στο παρελθόν ή για κακοποίηση μεγαλυτέρων παιδιών τους, οι γονείς, που έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση, που υποφέρουν από κατάθλιψη, που έχουν εξωπραγματικές προσδοκίες ή απαιτήσεις από τα παιδιά τους, που έχουν βίαιες εκρήξεις θυμού, που τιμωρούν συχνά τα παιδιά τους, που περνούν κάποια σοβαρή κρίση στο γάμο τους ή αντιμετωπίζουν προβλήματα στην εργασία τους ή πρόσφατα έχουν απολυθεί, οι έφηβοι γονείς, οι οποίοι είναι κάτω των 17 ετών, οι γονείς των ανεπιθύμητων ή των παιδιών, που υποφέρουν από κάποια σοβαρή ψυχική ή σωματική πάθηση ή κάποιας μορφής καθυστέρηση.

6.  Όλοι μας πρέπει να γνωρίζουμε ότι η παιδική κακοποίηση είναι μια συχνή και υποτροπιάζουσα κατάσταση, η οποία παρουσιάζει μεγάλη θνητότητα και μεγάλα ποσοστά αναπηρίας, αλλά ταυτόχρονα είναι ιάσιμη και μπορεί να προληφθεί. Γι΄αυτό όλοι μας, γονείς, εκπαιδευτικοί, γιατροί, νοσηλευτικό προσωπικό και ευρύτερο κοινωνικό σύνολο, πρέπει να ευαισθητοποιηθούμε σε θέματα παιδικής κακοποίησης και να απευθυνόμαστε στους κατάλληλους φορείς, ώστε να προλαμβάνουμε τέτοια περιστατικά.

7.  Γι΄ αυτό το λόγο, η πολιτεία θα πρέπει να θεσπίσει κατάλληλους νόμους και φορείς, που θα προστατεύουν το παιδί από κάθε μορφής κακοποίηση. Σε κάθε Σχολική Μονάδα αλλά και σε κάθε Νοσηλευτικό Ίδρυμα θα πρέπει να υπάρχει μια ομάδα αντιμετώπισης της κακοποίησης, η οποία θα αποτελείται από κατάλληλα εκπαιδευμένο ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, από ψυχολόγους, κοινωνιολόγους και εκπαιδευτικούς και η οποία θα έχει  άμεση συνεργασία, τόσο με το παιδί και την οικογένειά του, όσο με κοινωνικές υπηρεσίες, την αστυνομία, νομικές υπηρεσίες και δικαστικές αρχές, αν παραστεί ανάγκη. Επίσης, θα πρέπει να δημιουργηθούν σε όλες τις πόλεις ειδικοί ξενώνες, στους οποίους θα βρίσκουν καταφύγιο, κατάλληλη φροντίδα και υποστήριξη καθώς και αποκατάσταση τα κακοποιημένα παιδιά.

8.  Τέλος, θα πρέπει να γίνει  μια ευρύτατης κλίμακας ενημέρωση όλου του κοινωνικού συνόλου και ιδιαίτερα των γονέων και των εκπαιδευτικών, ώστε να προληφθούν τέτοια περιστατικά. Γιατί η ενημέρωση είναι η καλύτερη  πρόληψη. Τα παιδιά, τα παιδιά μας έχουν ανάγκη από αγάπη, σεβασμό, ασφάλεια, φροντίδα, τρυφερότητα και σταθερές σχέσεις και αυτά πρέπει καθημερινά να τους τα προσφέρουμε.

Η ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ της Άσπας Καράτζιου, Νηπιαγωγού, διασκευασμένο κείμενο από το διαδίκτυο: chrome-extension://gbkeegbaiigmenfmjfclcdgdpimamgkj/views/app.html

ΘΕΜΑΤΑ

1. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόμενο του κειμένου (100-120 λέξεις)

2.Να επιβεβαιώσετε ως σωστές ή λανθασμένες τις παρακάτω προτάσεις, με βάση το κείμενο


  • η πολιτεία θα πρέπει να θεσπίσει κατάλληλους νόμους και φορείς, που θα προστατεύουν το παιδί από κάθε μορφής κακοποίηση
  • Ελάχιστοι γονείς εξακολουθούν να χρησιμοποιούν βία στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών τους.
  • Κάθε φορά που δημοσιοποιούνται  γεγονότα  παιδικής κακοποίησης συγκλονίζεται  το πανελλήνιο.
  • η κακοποίηση του παιδιού παραμένει ένα θέμα για το οποίο όλοι επιθυμούν να αποτελεί θέμα συζήτησης και ανταλλαγής απόψεων.
3. Με ποιον/ους τρόπο/ους αναπτύσσεται η παράγραφος 5;

4. Να παρουσιάσετε τα δομικά στοιχεία της παραγράφου 7.

5. Να δώσετε μία συνώνυμη για καθεμιά από τις λέξεις: συνετίσουν, εφησυχασμένοι, περίτρανη, εξωπραγματικές, αποτελείται 

6. Να σχολιάσετε τον λειτουργικό ρόλο των υπογραμμισμένων διαρθρωτικών λέξεων

7. Το κείμενο είναι ένα επιστημονικό άρθρο. Να δώσετε τέσσερα χαρακτηριστικά γνωρίσματα αυτού του κειμενικού είδους.

8. Αναλαμβάνετε να συντάξετε ένα κείμενο που θα δημοσιευθεί σε νεανικό ηλεκτρονικό περιοδικό με θέμα την παιδική κακοποίηση και τα αίτια που καθιστούν τα παιδιά, στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία, αποδέκτες βίαιων συμπεριφορών. Ακολούθως, θα προτείνετε και τρόπους πρόληψης του προβλήματος. (500-600 λέξεις)


Έρευνα-επιμέλεια κριτηρίου: Ελένη Παπαδοπούλου, φιλόλογος


Τετάρτη, 17 Μαΐου 2017

Ο ρόλος του καλλιτέχνη (Προτεινόμενο θέμα Νεοελληνικής Γλώσσας)


  Καλησπέρα σας. Στέλνω τους θερμότατους χαιρετισμούς μου στα μέλη της Σουηδικής Ακαδημίας και σε όλους τους εκλεκτούς καλεσμένους που είναι παρόντες απόψε.

  Λυπάμαι που δεν μπορώ να είμαι μαζί σας, όμως σας διαβεβαιώ ότι νοερά βρίσκομαι κοντά σας και είναι μεγάλη μου τιμή που λαμβάνω ένα τόσο σημαντικό βραβείο. Η απονομή σε μένα του Βραβείου Νόμπελ για τη Λογοτεχνία ήταν κάτι που δεν μπορούσα ποτέ να φανταστώ ή να προβλέψω. Από πολύ μικρός γνώριζα, διάβαζα και αφομοίωνα τα έργα εκείνων που κρίθηκαν άξιοι για μια τέτοια διάκριση: του Κίπλινγκ, του Σω, του Τόμας Μαν, της Περλ Μπακ, του Αλμπέρ Καμύ, του Χέμινγουεϊ. Αυτοί οι γίγαντες της λογοτεχνίας, που τα έργα τους διδάσκονται στα σχολεία, φιλοξενούνται σε βιβλιοθήκες σε όλο τον κόσμο και μνημονεύονται με σεβασμό, πάντα μου προκαλούσαν μεγάλη εντύπωση.

  Το γεγονός ότι το όνομά μου συγκαταλέγεται τώρα μαζί με τα δικά τους είναι όντως αδιανόητο.  Δεν ξέρω εάν αυτοί οι άντρες και αυτές οι γυναίκες σκέφτηκαν ποτέ πως θα είχαν την τιμή να πάρουν το Νόμπελ, όμως υποθέτω πως οποιοσδήποτε γράφει ένα βιβλίο, ή ένα ποίημα, ή ένα θεατρικό έργο κάπου στη γη, ενδεχομένως βαθιά μέσα του να τρέφει κρυφά αυτό το όνειρο. Μάλλον είναι θαμμένο τόσο βαθιά που δεν ξέρουν καν ότι είναι εκεί.

  Εάν κάποιος μου έλεγε ποτέ ότι υπήρχε η παραμικρή περίπτωση να κερδίσω το Βραβείο Νόμπελ, θα σκεφτόμουν ότι είχα τόσες πιθανότητες όσες και να πατήσω στο φεγγάρι. Μάλιστα, τη χρονιά που γεννήθηκα, και για μερικά χρόνια αργότερα, δεν υπήρξε κανένας στον κόσμο που να θεωρήθηκε αρκετά καλός για να το κερδίσει. Οπότε αναγνωρίζω ότι, αν μη τι άλλο, βρίσκομαι σε πολύ εκλεκτή συντροφιά.

  Ήμουν στο δρόμο όταν άκουσα το αναπάντεχο νέο, και χρειάστηκα αρκετά λεπτά για να το επεξεργαστώ. Άρχισα να σκέφτομαι τον Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, αυτή τη σπουδαία μορφή της λογοτεχνίας. Φαντάζομαι ότι θεωρούσε τον εαυτό του δραματουργό. Αδύνατον να του είχε περάσει από τον νου η σκέψη ότι έγραφε λογοτεχνία. Τα λόγια του γράφονταν για τη σκηνή.

  Προορίζονταν για απαγγελία, όχι για ανάγνωση. Ενώ έγραφε τον Άμλετ, είμαι σίγουρος ότι έκανε διάφορες σκέψεις: «Ποιοι είναι οι κατάλληλοι ηθοποιοί γι’ αυτούς τους ρόλους;», «Πώς πρέπει να παρασταθεί αυτό;», «Θέλω πραγματικά να διαδραματίζεται το έργο στη Δανία;». Αναμφίβολα αυτό που τον απασχολούσε περισσότερο ήταν το δημιουργικό του όραμα και οι φιλοδοξίες του, όμως είχε και πιο πεζά ζητήματα να ασχοληθεί. «Υπάρχουν χρήματα;», «Υπάρχουν αρκετές καλές θέσεις για τους χορηγούς μου;», «Πού θα βρω ένα ανθρώπινο κρανίο;». Είμαι βέβαιος ότι το τελευταίο πράγμα που σκεφτόταν ήταν το ερώτημα «Είναι αυτό λογοτεχνία;».

  Όταν άρχισα να γράφω τραγούδια στην εφηβεία μου, ακόμα και όταν άρχισα να αποκτώ κάποια φήμη για τις ικανότητές μου, οι φιλοδοξίες μου για τα τραγούδια αυτά ήταν συγκρατημένες. Πίστευα ότι θα ακούγονταν σε καφέ και μπαρ, και ίσως αργότερα σε μέρη όπως το Κάρνεγκι Χολ και το Λόντον Παλάντιουμ.

  Εάν έκανα πραγματικά μεγάλα όνειρα, ίσως να φανταζόμουν ότι θα κατάφερνα να βγάλω κανέναν δίσκο και να ακούσω τα τραγούδια μου στο ραδιόφωνο. Στο δικό μου μυαλό, αυτό ήταν το πραγματικά μεγάλο βραβείο. Εάν έβγαζες δίσκους και ακούγονταν τα τραγούδια σου στο ραδιόφωνο έφτανες σε μεγάλο κοινό και ίσως κατάφερνες να συνεχίσεις να κάνεις αυτό που είχες βάλει σκοπό να κάνεις.

  Λοιπόν, πολλά χρόνια τώρα κάνω αυτό που είχα βάλει σκοπό εξαρχής. Έβγαλα δεκάδες δίσκους και έδωσα χιλιάδες συναυλίες σε όλο τον κόσμο. Όμως, στο ζωτικό κέντρο σχεδόν όλων όσων κάνω βρίσκονται τα τραγούδια μου. Έχουν βρει μια θέση στη ζωή πολλών ανθρώπων από πολλές διαφορετικές κουλτούρες και είμαι ευγνώμων γι’ αυτό.

  Πρέπει ωστόσο να πω ένα πράγμα. Ως μουσικός έχω παίξει και για πενήντα χιλιάδες θεατές και για πενήντα θεατές, και μπορώ να σας πω ότι είναι πιο δύσκολο να παίζεις για πενήντα. Οι πενήντα χιλιάδες έχουν ένα πρόσωπο, οι πενήντα όχι. Ο καθένας τους έχει τη δική του, ξεχωριστή ταυτότητα, ένας ολόκληρος κόσμος από μόνος του. Αυτός αντιλαμβάνεται τα πράγματα πιο καθαρά. Εκεί δοκιμάζεται η εντιμότητά σου και η σχέση της με το βάθος του ταλέντου σου. Εκτιμώ πάρα πολύ το γεγονός ότι η επιτροπή του Νόμπελ είναι τόσο μικρή. 

  Ωστόσο, όπως τον Σαίξπηρ, με απασχολούν και εμένα συχνά οι δημιουργικές μου αναζητήσεις και τα πεζά ζητήματα κάθε πτυχής της ζωής. «Ποιοι είναι οι καλύτεροι μουσικοί γι’ αυτά τα τραγούδια;», «Ηχογραφώ στο σωστό στούντιο;», «Είναι αυτό το τραγούδι στον κατάλληλο τόνο;». Κάποια πράγματα δεν αλλάζουν ποτέ, ούτε σε 400 χρόνια. Δεν είχα το χρόνο ούτε μία φορά να αναρωτηθώ «Είναι τα τραγούδια μου λογοτεχνία;»

  Γι’ αυτό ευχαριστώ τη Σουηδική Ακαδημία, τόσο για το χρόνο που αφιέρωσε σε αυτό ακριβώς το ερώτημα, όσο και γιατί, εν τέλει, έδωσε μια τόσο υπέροχη απάντηση.
Τις καλύτερες ευχές μου σε όλους,

Μπομπ Ντίλαν 
( μετάφραση Νίνας Μπούρη από το Athens Review of Books)
πηγή: http://www.sigmalive.com

ΘΕΜΑΤΑ

1. Να παρουσιάσετε την περίληψη του κειμένου στη σχολική σας εφημερίδα σε 80-100 λέξεις

2. Να κάνετε το δομικό διάγραμμα του κειμένου

3. Με ποιον τρόπο αναπτύσσεται η παράγραφος: Πρέπει ωστόσο να πω ένα πράγμα… είναι τόσο μικρή.

4. Αν η Τέχνη δεν είναι ζήτημα ορισμένων ειδικών αλλά του κάθε ανθρώπου, με ποια κριτήρια θα θεωρούσατε εσείς έναν δημιουργό καλλιτέχνη και πώς θα παρουσιάζατε τον ρόλο που διαδραματίζει στην κοινωνία; (500-600 λέξεις)

Κυριακή, 14 Μαΐου 2017

ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΤΗΛΕΛΑΪΚΙΣΜΟΣ (προτεινόμενο θέμα Νεοελληνικής Γλώσσας)



Οι διαχρονικές απόψεις για τη Δημοκρατία

  H δημοκρατία σήμερα μοιάζει σαν να αντανακλάται σε σπασμένο καθρέφτη· ένα θρυμματισμένο ομοίωμα που εμπεριέχει αναμνήσεις, αναλαμπές. Tα σημαινόμενά της γλιστρούν ενώ εμείς —τα υποκείμενά της— οι πολίτες, αλλάζουμε. Η «Ελευθερία των Μοντέρνων», σύμφωνα με τη φράση του Μπένζαμιν Κόνσταντ, προσδιορίζεται «ως η ελευθερία των ατόμων, ενώ για τους αρχαίους σήμαινε την ελευθερία μιας κοινότητας, της Πόλης».

  Η δημοκρατία για τους αρχαίους Έλληνες ήταν μια «μαχητική» λέξη, απέπνεε ενθουσιασμό και, αρχικά, συνδεόταν με τον πόλεμο και την αρρενωπότητα. Ο πολίτης στην αρχαία Αθήνα ήταν κυρίως ο οπλίτης και η Εκκλησία του Δήμου προήλθε από τη συνέλευση πολεμιστών. Παρόμοια στους Ρωμαίους η «αρετή» του πολίτη, η virtus, ενείχε μια σημασία πλησιέστερη στην έννοια του «θάρρους» και παράγεται από τη λέξη vir (άνδρας). «Η δημοκρατία», μας θυμίζει ο Jacques Rancière, σημαίνει την «εξουσία εκείνων που δεν έχουν κανένα τίτλο, καμία ειδική ικανότητα να ασκούν την εξουσία» και στη σκέψη των αρχαίων Αθηναίων η Δημοκρατία οριζόταν βάσει της ομοιότητας· υπήρχε μόνον εκεί όπου οι άρχοντες έμοιαζαν με τους κυβερνώμενους. Ο μηχανισμός δημοκρατικής ανανέωσης ρυθμιζόταν με κλήρωση· η αρχή της ισότητας ερμηνευόταν σχεδόν κατά γράμμα και η εκλογική διαδικασία φαινόταν ως γνώρισμα ενός αριστοκρατικού πνεύματος.

   Η δημοκρατία σημαίνει «τη μη καθαρότητα της πολιτικής» και, ήδη από τον Πλάτωνα, η δημοκρατία θεωρείτο απ’ όλα τα πολιτεύματα πού έχουν νόμους, τα «νόμιμα», η χειρότερη· καταπατά την ελευθερία στο όνομα της ισοπεδωτικής ισότητας. Για τον Πλάτωνα η δημοκρατία σήμαινε την κυριαρχία της «δόξας», της γνώμης έναντι της γνώσης. Η πολιτεία θα έπρεπε να κυβερνάται από τους ανθρώπους πού διαθέτουν τη «βασιλική επιστήμη». Ο πολιτικός του Πλάτωνα είναι ο «επιστήμων» που το έργο του μπορεί να συγκριθεί με το έργο του υφαντή: χρησιμοποιεί το ανθρώπινο υλικό για να κατασκευάσει το υφάδι ενός αρμονικού συνόλου. Ο Αριστοτέλης από την πλευρά του θεωρούσε ότι η κυριαρχία ανήκε στον νόμο· η καλή διοίκηση —«ευνομία»— πρέπει να είναι μεικτό πολίτευμα. Η πολιτεία διαθέτει μια απαραίτητη λαϊκή νομιμοποίηση που όμως μετριάζεται από την «αριστοκρατία» —με τη στενή έννοια—  των «αρίστων» αρχόντων της. (...)

Τηλελαϊκισμός και δημοκρατία

  Το 1859 ο John Stuart Mill στο περίφημο δοκίμιό του On Liberty διατύπωσε τρία επιχειρήματα υπέρ της διασφάλισης της ελεύθερης κυκλοφορίας των ιδεών μέσω του Τύπου: oι απόψεις που αποσιωπούνται από την κυβέρνηση ή την κοινωνία μπορεί να αποδειχτούν σωστές. Ακόμα και αν μια άποψη αποδειχθεί λανθασμένη, συχνά περιέχει ψήγματα αλήθειας και τέλος ακόμα και αν κάποια άποψη ταυτίζεται με την αλήθεια, αν δεν αμφισβητηθεί σύντομα, θα μετατραπεί σε νεκρό δόγμα αντί για ζώσα αλήθεια. Ο Mill διατυπώνοντας τη θεωρία της ελευθερίας του τύπου δεν μπορούσε να φανταστεί τους πολύπλοκους τρόπους με τους οποίους τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας κατασκευάζουν την κοινωνική πραγματικότητα, περιορίζουν το εύρος των νοημάτων και διαμορφώνουν καθημερινά το περιεχόμενο των σκέψεων, συζητήσεων και πράξεων των ατόμων.

   Στην τηλεδημοκρατία των ημερών μας η διαφήμιση μεταμορφώνει τις εκπομπές σε υπηρέτες της.
Τα τηλεοπτικά προγράμματα σχεδιάζονται για να προβάλουν διαφημίσεις. Για να προσελκύσουν την προσοχή του κοινού και να υπάρξει χώρος για την επόμενη σειρά διαφημίσεων, οι απόψεις πρέπει να αναπτύσσονται γρήγορα, τα πλάνα να είναι σύντομα και τα ηχητικά σήματα συντομότερα. Οι αφηγήσεις περικόπτονται. Κι έτσι προκύπτει και η αλλαγή του τρόπου σκέψης. Το να σκέφτεσαι, σήμερα, ορθά σημαίνει να σκέφτεσαι με ισομέρεια και ταχύτητα, να αφαιρείς το βάθος των πραγμάτων, να αρκείσαι σε μια γρήγορη ανάγνωση των αναφορών και στοιχείων, να μην βουλιάζεις στην υποκειμενικότητα του πάθους.

   Στο 1984 του Όργουελ το Mintrue (Ministry of Τrue) διέθετε ειδικό τμήμα για την «προλετροφή» που στη «Νέα ομιλία» της Ωκεανίας σήμαινε τα ηλίθια θεάματα που προσέφερε το κράτος στις μάζες. Σήμερα τα reality shows είναι ίσως η πιο παραδειγματική έκφραση του σύγχρονου ατομικιστικού τηλελαϊκισμού. Δημιουργούν την εντύπωση του νατουραλισμού καθώς παρατηρούμε τους άλλους όπως τους εαυτούς μας. Το κοινότοπο βαφτίζεται «αυθεντικό». Τα realities δίνουν στους θεατές την ψευδαίσθηση της λαϊκής εξουσίας, επιβάλλοντας καταδίκες για το ποιος θα αποχωρήσει. Ως ενσάρκωση της κραυγαλέας ασημαντότητας, τα reality shows δίνουν την ευκαιρία στο ανώνυμο «μοναχικό» πλήθος να αντικρίσει τηλεναρκισσιστικά την ίδια του την κενότητα. (...)

Πέτρος Θεοδωρίδης, Η Απατηλή Υπόσχεση της Αγάπης, ΕΝΕΚΕΝ, 2012, σελ. 214-227


ΘΕΜΑΤΑ
Α1. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη των αποσπασμάτων που σας δόθηκαν (100-120 λέξεις)  (25)

Β1. Να αναπτύξετε σε μία παράγραφο 80 έως 100 λέξεων την άποψη του Πέτρου Θεοδωρίδη: «Σήμερα τα reality shows είναι ίσως η πιο παραδειγματική έκφραση του σύγχρονου ατομικιστικού τηλελαϊκισμού. Δημιουργούν την εντύπωση του νατουραλισμού καθώς παρατηρούμε τους άλλους όπως τους εαυτούς μας.» (12)

Β2 . Με ποιον/ποιους τρόπο/-ους αναπτύσσονται η δεύτερη (η δημοκρατία για τους αρχαίους Έλληνες…αριστοκρατικού πνεύματος) και η πέμπτη παράγραφος του κειμένου; (Στην τηλεδημοκρατία…υποκειμενικότητα του πάθους) (7)

Β3. α) Να γράψετε ένα σ υ ν ώ ν υ μ ο για καθεμιά από τις υπογραμμισμένες λέξεις. (5)

       β) Να μετατρέψετε την ενεργητική σύνταξη σε παθητική και το αντίστροφο, ανάλογα με τα παρακάτω παραδείγματα: (5)

  1. Το 1859 ο John Stuart Mill στο περίφημο δοκίμιό του On Liberty διατύπωσε τρία επιχειρήματα υπέρ της διασφάλισης της ελεύθερης κυκλοφορίας των ιδεών μέσω του Τύπου
  2. Ο μηχανισμός δημοκρατικής ανανέωσης ρυθμιζόταν με κλήρωση· η αρχή της ισότητας ερμηνευόταν σχεδόν κατά γράμμα και η εκλογική διαδικασία φαινόταν ως γνώρισμα ενός αριστοκρατικού πνεύματος.

Β4. α) Να αναγνωρίσετε το κειμενικό είδος στο οποίο ανήκει το κείμενο

       β) Να επισημάνετε  δύο (2) χαρακτηριστικά γνωρίσματα επιστημονικού  λόγου στο κείμενο που σας δίνεται. (6)

Γ. Σε άρθρο που θα δημοσιευθεί στο ιστολόγιο του τμήματός σας, να αναφερθείτε στο κύμα αμφισβήτησης της δημοκρατίας, όχι τόσο στη θεωρία αλλά στην πράξη, που κάνει απειλητική την εμφάνισή του τόσο με τη μορφή της κατάχρησης της εξουσίας όσο και με το φθοροποιό πνεύμα του ευδαιμονισμού.


(500-600 λέξεις)    (40)

έρευνα-επιμέλεια θέματος: Ελένη Παπαδοπούλου, φιλόλογος





Παρασκευή, 12 Μαΐου 2017

Μεθοδολογία της Περίληψης





  • Τι είναι η περίληψη;
Είναι η συνοπτική και περιεκτική απόδοση, σε συνεχή λόγο, ενός κειμένου. Είναι ένα νέο κείμενο, που, χωρίς να προδίδει το αρχικό, περιλαμβάνει τα σημαντικότερα σημεία του, κατάλληλα συνδεδεμένα.



Ι. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ
1. Διαβάζουμε προσεκτικά το κείμενο και εξομαλύνουμε κάθε δυσνόητο σημείο (λέξη ή φράση).

2. Εντοπίζουμε τα κύρια σημεία κάθε παραγράφου.

3. Ελέγχουμε αν το κείμενο αποτελείται από ευρείες ενότητες θεμάτων. Π.χ. ενότητα αιτίων, ενότητα προσφοράς κτό. Αν υπάρχουν τέτοιες ενότητες, τις τιτλοφορούμε, για να διευκολυνθούμε στη σύνθεση της περίληψής μας. Γι’ αυτό είναι ανάγκη να εντοπίσουμε και τη λογική σχέση ανάμεσα στις επί μέρους παραγράφους, προκειμένου να αναδείξουμε και τη συνεκτικότητα (τη νοηματική δηλ. σύνδεση) του κειμένου. Οι λογικές σχέσεις μεταξύ των περιόδων που θα συμπυκνώνουν τις παραγράφους είναι δυνατό:
α) να δηλώνονται με συγκεκριμένους όρους και λέξεις (π.χ. Η ανάλυση των αιτίων του προβλήματος είναι πολύ σοβαρή και δύσκολη υπόθεση. Πρέπει να συνυπολογιστεί κατ' αρχάς ο παράγοντας "φυσικό περιβάλλον". Στη συνέχεια η έρευνα πρέπει να επικεντρωθεί στο .... . )
β) να μη δηλώνονται με χαρακτηριστικούς όρους και λέξεις (π.χ. Οι συνθήκες που δημιουργούνται στο πλαίσιο της παγκόσμιας οικονομίας πρέπει να μας ανησυχήσουν. Είναι πιθανό να προκληθούν επικίνδυνες αναταράξεις, οι οποίες ... .)

4. Δημιουργούμε θεματική περίοδο-πλαγιότιτλο για κάθε παράγραφο.

5. Ξεκινάμε τη σύνθεση της περίληψης δίνοντας την ταυτότητα του κειμένου. Σε αυτήν περιλαμβάνουμε κατά κανόνα το είδος του κειμένου (π.χ. δοκίμιο, άρθρο, επιφυλλίδα κτλ.), το όνομα του συγγραφέα και το θέμα του κειμένου με τη θέση του συγγραφέα του.

6. Συνθέτουμε τις θεματικές περιόδους-πλαγιότιτλους και δημιουργούμε το σώμα της περίληψης. Η περίληψη συνήθως είναι κείμενο μιας παραγράφου και πρέπει να σέβεται το όριο λέξεων που δίνεται από την εκφώνηση της άσκησης.

7. Στην περίληψη που θα συνθέσουμε επιβάλλεται επίσης να:
α) είναι ένα κείμενο ομοιογενούς ύφους και κατανοητό από τους αναγνώστες του.
β) έχει συνοχή και συνεκτικότητα (δηλ. εκφραστική και νοηματική σύνδεση)
γ) παρακολουθεί και να αναπαράγει το σχέδιο οργάνωσης του κειμένου αφετηρίας μη παραβιάζοντας τη σειρά διάταξης των θεματικών στοιχείων που επιλέγει να συναρμόσει, διότι τότε κινδυνεύει να θεωρηθεί σχολιασμός και όχι σύνοψη ενός κειμένου.
δ) σεβαστούμε το τυχόν επικοινωνιακό πλαίσιο που ζητείται από την εκφώνηση της άσκησης.

8. Κατά τη φάση της σύνθεσης της περίληψης μπορούμε να:
α) αντικαταστήσουμε επιρρηματικές προτάσεις με επιρρηματικούς όρους.
Π.χ. επειδή φοβόταν επίθεση από τον εχθρό = για το φόβο εχθρικής επίθεσης
β) αντικαταστήσουμε όρους-χαρακτηρισμούς ανθρώπινης συμπεριφοράς με έναν όρο περιληπτικό βάζοντας στη θέση πολλών υπωνύμων ένα υπερώνυμο.
Π.χ. Φρόντιζε πάντα το συμφέρον του, εξυπηρετούσε το φίλο του μόνο αν είχε κι ο ίδιος προσωπικό όφελος, σκεφτόταν τον εαυτό του = ήταν ιδιοτελής.
γ) αντικαταστήσουμε πολλούς όρους με ένα γενικότερο και περιληπτικό.
Π.χ. Οι κάτοικοι της Πάρου, της Νάξου, της  Σαντορίνης και των άλλων νησιών των Κυκλάδων = οι Κυκλαδίτες. 
 
9. Κατά τη φάση της σύνθεσης της περίληψης αποφεύγουμε:
α) την αυτολεξεί χρήση στοιχείων του κειμένου
β) τη χρήση λεπτομερειών και παραδειγμάτων[1] από το κείμενο.
γ) τη δημιουργία πολλών παραγράφων· την περίληψη κατά κανόνα αποτελεί μία παράγραφος. 
δ) τη χρήση επιθέτων και άλλων προσδιορισμών που δεν είναι πολύ σημαντικοί.
ε) το σχολιασμό, ευνοϊκό ή αρνητικό, των θέσεων του κειμένου.
στ) τη χρήση πολλών δευτερευουσών προτάσεων του αρχικού κειμένου, τις οποίες μπορούμε να αντικαταστήσουμε με μετοχικές εκφράσεις.

10. Παραδείγματα εναρκτήριων εκφράσεων για περιλήψεις:
α) Στο αποδεικτικό του δοκίμιο ο Α.Β. διερευνά τα αίτια της …
β) Στο απόσπασμα από το άρθρο του αυτό ο Α.Β. καταγίνεται με το θέμα ….
γ) Η επιφυλλίδα του Α.Β. διαπραγματεύεται το ζήτημα …
δ) Το άρθρο συζητά/πραγματεύεται/ασχολείται με/ έχει ως θέμα του …
ε) Αντικείμενο/θέμα του άρθρου/ του βιβλίου/της ομιλίας είναι …

11. Παραδείγματα τρόπων δήλωσης των γλωσσικών πράξεων του συγγραφέα:
α) Ο συγγραφέας αναφέρει, παραθέτει
β) Ο συγγραφέας αποσαφηνίζει, διευκρινίζει, εξηγεί, ορίζει με ακρίβεια
γ) Ο συγγραφέας συγκρίνει, αντιπαραθέτει
δ) Ο συγγραφέας αναλύει, επιχειρηματολογεί, αποδεικνύει, τεκμηριώνει, ανασκευάζει
ε) Ο συγγραφέας υποθέτει, προϋποθέτει, κρίνει, εκτιμά, αξιολογεί, εγκρίνει, απορρίπτει
στ) Ο συγγραφέας περιγράφει, αφηγείται, ταξινομεί
ζ) Ο συγγραφέας απαριθμεί, συνοψίζει
η) Ο συγγραφέας εξετάζει προσεκτικά / διεξοδικά, προσπερνά βιαστικά, υπαινίσσεται




[1] Όταν αυτά δεν αποτελούν κεντρικό στοιχείο της επιχειρηματολογίας του συγγραφέα, αλλά απλώς φωτίζουν περισσότερο μια θέση-άποψή του.

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ

(Κείμενο από το Σχολικό βιβλίο της Β’ Λυκείου, σελ. 253)
ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΝΕΟΛΕΛΛΗΝΕΣ
Ηλικιωμένος άνθρωπος που επί χρόνια πολλά εργάστηκε  στη διοικητική υπηρεσία του Κράτους και ανέβηκε όλες τις βαθμίδες της, συνόψισε κάποτε τα διδάγματα της μακράς πείρας του με μια παρατήρηση άξια να μας βάλει σε πολλές σκέψεις.
Το Κράτος, έλεγε, όχι ως αφηρημένη ιδέα, αλλά ως συγκεκριμένο βίωμα, σαν ένα κομμάτι από την ίδια τη ζωή μας, λείπει από τους ση­μερινούς Έλληνες. Το αισθάνονται σαν ξένο, όχι δικό τους, και δεν το πονούν. Τη χώρα τους την αγαπούν με πάθος. Για μια χούφτα από το χώμα της είναι άξιοι να πεθάνουν με την πιο μεγάλη ευκολία. Άλλο Πα­τρίδα όμως και άλλο Πολιτεία. Με την Πατρίδα είμαστε στενότατα δε­μένοι. Την έχουμε βάλει μέσο, στο αίμα μας, γιατί και με το αίμα μας την έχουμε κρατήσει. Την Πολιτεία όμως, δηλαδή αυτό τον ορισμένο τρό­πο με τον οποίο έχει οργανωθεί και διοικείται ο τόπος, αυτήν την απρό­σωπη δύναμη που λειτουργεί στο όνομα όλων για να εξασφαλίζει με τα όργανα και τους θεσμούς της τη ζωή και την ελευθερία μας, δεν μπο­ρούμε να τη νιώσουμε σαν κάτι εντελώς δικό μας. Είναι ξένο σώμα. για το αίσθημα μας.
Απόδειξη ότι δεν πονούμε, ούτε αισθανόμαστε ενστιγματικά την ανάγκη να προστατέψουμε ό, τι ανήκει στο Κράτος, το δημόσιο κτήμα. Απέναντι του δείχνουμε αδιαφορία και κάποτε μιαν απίστευτη εχθρό­τητα και μανία καταστροφής. Από παιδιά στο σχολείο κακοποιούμε βάρβαρα τα θρανία και τους τοίχους του σχολείου -«ανήκει στο δη­μόσιο, δεν είναι δικό μας». Την ίδια αστοργία δείχνουμε στα δικαστή­ρια, στα άλλα δημόσια γραφεία, ακόμη και στους πάγκους του πάρκου ή στις δημόσιες κρήνες, σε ό,τι τέλος πάντων είναι κρατική περιουσία. Μόλις αντιληφθούμε ότι κάτι τι ανήκει ή με κάποιο τρόπο βρίσκεται στην κυριότητα αυτής της απρόσωπης δύναμης, αν δεν μπορούμε να το οικειοποιηθούμε, με ευχαρίστηση το φθείρουμε. Με την ίδια ευκολία προσπαθούμε ν «αποφεύγουμε τις υποχρεώσεις μας προς το Κράτος ή να καταστρατηγούμε τους νόμους του. Είναι ο «άλλος», όχι ο εαυτός μας. Και τον ξεγελούμε ή σηκώνουμε το όπλο εναντίον του, χωρίς να κατα­λαβαίνουμε ότι κατά βάθος τον εαυτό μας απατούμε ή πληγώνουμε.
Και από τις παρατηρήσεις του αυτές ο πολύπειρος άνθρωπος έβγα­ζε το συμπέρασμα ότι ίσως οι Έλληνες να μην είναι οργανικά ικανοί να ποτιστούν από την ιδέα του Κράτους. Ότι πιθανόν μέσα στην ίδια τη φυ­σική τους υφή να υπάρχει κάποια τάση αναρχισμού…
Έχει αρκετά διαδοθεί αυτή η αντίληψη και συχνά ακούγεται. Ωστό­σο μου φαίνεται πολύ παρακινδυνευμένη και άδικη στην απαισιοδοξία της. Δεν αμφισβητώ τα γεγονότα, όπου στηρίζεται (τα περισσότερα είναι δυστυχώς πραγματικά, είτε μας αρέσουν είτε όχι). Αλλά. την ερμηνεία που δίνεται σ’ αυτό, τα γεγονότα.
Ότι δεν πονούμε, ή ότι δεν πονούμε αρκετά την Πολιτεία σαν κάτι εντε­λώς δικό μας, είναι βέβαιο. Από αναρχισμό όμως την αντιθέσουμε προς τα αισθήματα και τα συμφέροντα μας ή από άλλους λόγους; Και πώς είναι δυ­νατόν αυτός ο δήθεν αναρχισμός να θεωρηθεί έμφυτη ιδιότητα ριζωμένη μέσα στη δική μας φυλή; Μπορεί ο Έλληνας να είναι περισσότερο από άλ­λους λαούς ατομιστής, να μην πειθαρχεί τόσο εύκολα στο συλλογικό σώ­μα και πνεύμα της ομάδας. Αλλά από το σημείο τούτο ως το σημείο να τον πούμε από τη φύση του αναρχικό, η απόσταση είναι πολύ μεγάλη. Ορθό­τερη φαίνεται μια άλλη εξήγηση. Ότι αυτή η αδιαφορία ή η λανθάνουσα εχθρότητα προς το Κράτος και τις λειτουργίες του είναι αποτέλεσμα ιστο­ρικών αιτίων και μιας κακοδαιμονίας που ατυχώς διαιωνίζεται. Ας μη λη­σμονούμε ότι επί μακροχρόνια και κατά διαστήματα δεν υπήρχε γι’ αυτόν εδώ τον πολυβασανισμένο λαό σύμπτωση Πολιτείας και Έθνους. Η κρα­τική εξουσία στις διάφορες περιόδους της δουλείας δεν ήταν μονάχα ξέ­νη αλλά και εχθρική προς την εθνική μας υπόσταση. Και επομένως γενε­ές γενεών, για να βεβαιώσουν την εθνική τους ιδιοτυπία, τη χωριστή τους ύπαρξη, ήταν αναγκασμένες να μισούν, να απατούν και να πολεμούν τα όργανα, και τις λειτουργίες που στα μάτια τους εκπροσωπούσαν το Κρά­τος και σάρκωναν την ιδέα της Πολιτείας. Το κρυφό μίσος με τα ψυχικά επακόλουθα, του είναι πολύ πιο επικίνδυνο από τη φανερή αντίθεση, τον ανοιχτό πόλεμο. Συμπνιγόμενο από το φόβο τρέφεται από την καταπίεση του και αφήνει στα σκοτεινά στρώματα της ψυχής λασπερά κατακάθια που δεν εξαλείφονται. Ακόμη κι όταν λευτερωθεί από το ζυγό, δεν μπορεί εύ­κολα ένας λαός να αγαπήσει την Πολιτεία με τους περιορισμούς της, έστω και αν είναι τώρα δική του, αφού ως προχτές ακόμη το Κράτος ήταν η θέ­ληση και η βία του δυνάστη του.
Κατά ένα παράδοξο μάλιστα μηχανισμό, που μας τον εξηγεί σήμε­ρα η Ψυχολογία, όταν ένας πολίτης με τέτοιες υποσυνείδητες κακώσεις από αρχόμενος γίνεται άρχων, παίρνει τις διαθέσεις και τους τρόπους που ο ίδιος πρώτα μισούσε. Παίζει δηλαδή το ρόλο του ειδώλου που ως τώρα το φοβόταν και το αντιπαθούσε, γιατί έτσι νομίζει πως μπορεί να λευτερωθεί από τον εφιάλτη του. Ίσως γι’ αυτό το λόγο συμβαίνει, όποιος παίρνει και μια παραμικρή ακόμη εξουσία στην Ελλάδα, να με­ταβάλλεται αμέσως σε σατράπη…
Για να εξηγήσουμε όμως το φαινόμενο που εξετάζουμε, πρέπει να αναφέρουμε ακόμη ένα λόγο πολύ σοβαρό. Όταν λευτερώθηκε από τον τουρκικό ζυγό αυτή η μικρή ελληνική γωνιά, η Πολιτεία μας δεν θεμελιώθηκα ούτι: αναπτύχθηκε οργανικά απάνω σε κάποιες αυτόχθονες μορφές οργάνωσης και διοίκησης, βγαλμένες από τις δικές μας ψυχο­λογικές και ά/άες ανάγκες και από την ιστορική κίνηση της ζωής του Έθνους, αλλά μας επιβλήθηκε απέξω από ξένους και με ξένους που φυ­σικά δε νοιάστηκαν να εξετάσουν αν το φόρεμα τούτο ήταν κομμένο στο μέτρα μας, ούτε προσπάθησαν να το ταιριάσουν κάπως απάνω στο δι­κό μας κορμί. Έτσι εφαρμόστηκαν κι εξακολουθούν να εφαρμόζονται πειραματικά στη χώρα μας διοικητικοί και πολιτικοί θεσμοί που δεν μί­λησαν ποτέ βαθιά στην ψυχή του λαού μας. Ούτε ίσως ανταποκρίνονται εντελώς στις πραγματικές του ανάγκες.
Είναι γνωστές οι μελέτες του Κώστα Καραβίδα για την κοινοτική ορ­γάνωση. Μπορεί να μη συμμερίζεται κανείς την αισιοδοξία και την πί­στη του ότι και τώρα είναι δυνατόν να γίνει εκείνο που δεν έγινε άλ­λοτε, στην ώρα του τη φυσιολογική. Ωρισμένως όμως θα αναγνωρίσει ότι θα ήταν πολύ διαφορετική, τελειότερη, η κρατική μας οργάνωση και πολύ στενός, οργανι­κά συνεκτικός, ο δεσμός του πολίτη με την Πο­λιτεία στον τόπο μας, αν αυτό το θαυμαστό κύτταρο, η κοινότητα, που δημιουργήθηκε με το αίμα του λαού μας από πανάρχαια χρόνια και λειτούργησε τόσο λαμπρά στους χρόνους της δουλείας, αφηνόταν να αναπτυχθεί φυ­σιολογικά σε ένα γενικότερο, πλούσια δια­κλαδωμένο και πυργωτά διαρθρωμένο διοι­κητικό σύστημα. Το. ξενοφερμένα καθεστώτα σκότωσαν το κύτταρο τούτο και μας επέβαλαν θεσμούς και τύπους, μέσα στους οποίους μάταια ως τώρα προσπαθούμε να βρούμε τον εαυτό μας.
Βάλετε μαζί μ ‘ αυτές τις αιτίες την κακοδιοίκηση που είναι ενδημικό κακό στον τόπο μας, τη διαφθορά της πολιτικής μας ηγεσίας που τα ανομήματά της πλήρωσαν ακόμη και με το αίμα τους οι λίγες φωτεινές μορφές της νεότερης ιστορίας μας, προσθέσετε τέλος και τη βαθύτερη κρίση που περνάει εδώ και κάμποσα χρόνια η έννοια του Κράτους μέσα στις φοβερές αντινομίες της ζωής όλων των σημερινών λαών και θα. εξηγήσετε γιατί οι βασανισμένοι άνθρωποι αυτού του τό­που, του πολυπατημένου από ξένους κάθε λογής, δεν αισθάνονται ακό­μη εντελώς δικό τους το Κράτος. Ας μην τους καταλογίζουμε αναρχισμό, αφού η μοίρα τους έγραφε να μην είναι νοικοκυραίοι στο σπίτι τους και να μην αφήνονται ήσυχοι να φτιάχνουν με τη δική τους ζωή και μέ;σ’ από τη δική τους ιστορία τους κοινωνικούς των θεσμούς.
22 Ιουλίου 1948

(Ε.Π. Παπανούτσος, Εφήμερα-Επίκαιρα-Ανεπίκαιρα, εκδ. Ίκαρος, Αθήνα 1980, α. 160-63)


ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ  ΠΕΡΙΛΗΨΗ
(Από το Βιβλίο του Καθηγητή «Έκφραση- Έκθεση», τεύχος Β’, ΟΕΔΒ)
Στο κείμενο «Κράτος και Νεοέλληνες», ο συγγραφέας μετα­φέρει στην αρχή τη θέση κάποιου δημόσιου υπαλλήλου, ο οποίος υποστηρίζει ότι το κράτος, ως συγκεκριμένο βίωμα, λείπει από τους Νεοέλληνες. Αιτιολογεί τη θέση του (ο δημόσιος υπάλληλος) αναφερόμενος στην αδιαφορία και στην εχθρότητα που δείχνουν οι πολίτες απέναντι στο κράτος και δίνει την προσωπική του ερμηνεία, ότι δηλαδή πιθανόν να υπάρχει μια τάση αναρχισμού στους Έλληνες. Αντίθετα, ο συγ­γραφέας διατυπώνει την άποψη ότι η ερμηνεία για τον αναρχισμό δεν ευσταθεί. Πα­ραθέτει μια σειρά από αίτια, για να εξηγήσει την εχθρότητα των Νεοελλήνων προς το κράτος: αίτια ψυχολογικά, κοινωνικά, την κακοδιοίκηση που υφίστανται, τους ξε­νόφερτους διοικητικούς και πολιτιστικούς θεσμούς που δεν ανταποκρίθηκαν στις ανάγκες τους κ.ά. Προσθέτει στον προβληματισμό του και την παγκόσμια κρίση που υφίσταται η έννοια του κράτους. Καταλήγει ότι, εξαιτίας των λόγων που προ­ανέφερε, οι Έλληνες αισθάνονται ξένοι στον τόπο τους, με αποτέλεσμα να εκδηλώ­νονται αρνητικά, χωρίς οι εκδηλώσεις αυτές να δηλώνουν διάθεση αναρχισμού.


Κυριακή, 23 Απριλίου 2017

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΓΙΑ ΤΑ «ΡΙΑΛΙΤΙ ΣΟΟΥ»




ΚΕΙΜΕΝΟ

«ΡΙΑΛΙΤΙ ΣΟΟΥ» ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ

1. Οι τεχνολογικές εξελίξεις στον χώρο της επικοινωνίας δεν μας χάρισαν μόνον αγαθά αλλά και μια πλειάδα φαινομένων που αγγίζουν συχνά το παράλογο: από την απαγόρευση προβολής προϊόντων, όπως ο καπνός ως την προσφορά υπηρεσιών... προς ασέλγειαν μέσω δικτύων διεθνών που αγρεύουν ενδιαφερομένους σε όλα τα μήκη και πλάτη του πλανήτη μας. 

2. Ανάμεσα στα φαινόμενα αυτά εντάσσεται και η βίαιη αντίδραση θεατών της τηλεόρασης εναντίον των λεγομένων «ριάλιτι σόου» στα ιδιωτικά τηλεοπτικά κανάλια. Είναι γεγονός ότι οι εκπομπές αυτές έχουν σημειώσει μια άνευ προηγουμένου επιτυχία και μιαν «ακροαματικότητα» συμμετρικά ανάλογη (αλίμονο...) προς το γαργαλιστικό και συχνά χυδαίο περιεχόμενό τους. Αλλά τι συμπέρασμα μπορεί να εξαχθεί από την τόσο μεγάλη επιτυχία και την τόσο μεγάλη κατακραυγή;

3. Όταν, προ ετών, ένας εκδότης έγινε στόχος παραπόνων φίλων του για κάποια τολμηρή στήλη της εφημερίδας, τους ρώτησε αν την παρακολουθούν τακτικά. «Και βέβαια», είπαν με οργή οι παραπονούμενοι. «Ε, λοιπόν, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν την καταργώ», απήντησε ειρωνικά ο εκδότης. Τα τηλεοπτικά κανάλια ζουν από τη διαφήμιση και οι διαφημιζόμενοι απαιτούν από τα κανάλια θεαματικότητα. Αν οι χυδαίες εκπομπές διασφαλίζουν ευρύ κοινό, αυτό σημαίνει αυξημένα έσοδα. Η εξίσωση είναι σαφής.

4.Αυτό δεν σημαίνει ασφαλώς πως όλα τα ιδιωτικά τηλεοπτικά κανάλια ή ότι όλες οι εκπομπές με «ριάλιτι σόου» ενδίδουν στη βάναυση ρυπαρότητα. Θεωρητικά μάλιστα τα «ριάλιτι σόου» εμφανίζουν ως στόχο τους την ηθική ανάπλαση. Προβάλλοντας, δηλαδή, κοινωνικά συμβάντα και συμπεριφορές ατόμων, υποτίθεται ότι καυτηριάζουν τις ανηθικότητες που επιδεικνύουν. Αυτές όμως είναι σοφιστείες που δεν πείθουν κανέναν, γι' αυτό και ακούγονται ολοένα και συχνότερα οι προτροπές για «λογοκρισία» των εκπομπών αυτών.

5.Πού είναι όμως οι νόμοι; Και γιατί δεν επεμβαίνουν οι εισαγγελείς αν πράγματι θίγεται το δημόσιο αίσθημα και προσβάλλονται τα ήθη; Διότι εκ των δύο το ένα: είτε πράγματι τα «ριάλιτι σόου» εμπίπτουν στον χώρο της αισχρής εκμετάλλευσης του δημοσίου αισθήματος, οπότε πρέπει η Δικαιοσύνη να επέμβει· είτε αποτελούν μια φέτα της κοινωνικής μας ζωής, την οποία μπορεί καθένας να παρακολουθήσει ελεύθερα, ως απλή μαρτυρία των συγχρόνων ηθών.

6.Εκείνο πάντως που δεν είναι λογικό είναι το να ζητεί κανείς την επιβολή μιας προληπτικής λογοκρισίας. Αν η Δικαιοσύνη επέμβει μια φορά με αυστηρότητα, είναι βέβαιον ότι το αδίκημα δεν θα επαναληφθεί εύκολα. Αν λοιπόν υφίσταται αδίκημα προσβολής των ηθών και η Δικαιοσύνη το ανέχεται αγογγύστως, τότε τα ανακλαστικά της πολιτείας μας δεν λειτουργούν σωστά! Περισσότερο από τον παρεκτρεπόμενο παραγωγό των εκπομπών, περισσότερο από τους αναρίθμητους θεατές, υπεύθυνη για την τήρηση των νόμων και για την προστασία του κοινού είναι η Δικαιοσύνη ενός τόπου.
Στ. Ψυχάρης [πηγή: Το Βήμα]

ΘΕΜΑΤΑ

Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το κείμενο σε 80-100 λέξεις

Β1. Αφού διαβάσετε προσεκτικά το κείμενο που σας δόθηκε, να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν ως σωστές ή λανθασμένες, τοποθετώντας την ένδειξη Σ ή Λ
1. Εκείνο πάντως που είναι λογικό είναι το να ζητεί κανείς την επιβολή μιας προληπτικής λογοκρισίας.
2. τα «ριάλιτι σόου» εμφανίζουν ως στόχο τους την ηθική ανάπλαση.
3. Οι τεχνολογικές εξελίξεις στον χώρο της επικοινωνίας δεν μας χάρισαν μόνον αγαθά αλλά και μια πλειάδα φαινομένων
4. όλα τα ιδιωτικά τηλεοπτικά κανάλια ή όλες οι εκπομπές με «ριάλιτι σόου» ενδίδουν στη βάναυση ρυπαρότητα.
5. υπεύθυνη για την τήρηση των νόμων και για την προστασία του κοινού είναι η Δικαιοσύνη ενός τόπου.

 Β2. Να βρείτε και να χαρακτηρίσετε τις δευτερεύουσες προτάσεις της έκτης παραγράφου

Β3. Να εξετάσετε τη συνοχή του κειμένου

Β4. Ποια είναι τα δομικά μέρη της τέταρτης παραγράφου και με ποιον τρόπο/μέθοδο αναπτύσσεται;

Β5. Να γράψετε από ένα συνώνυμο για τις παρακάτω λέξεις του κειμένου: αγρεύουν, γαργαλιστικό, ρυπαρότητα, καυτηριάζουν, αγογγύστως, σοφιστείες.

Γ. Να συντάξετε μία επιστολή για την ηλεκτρονική έκδοση μιας εφημερίδας, στην οποία θα διατυπώνετε τη γνώμη σας για αυτό το είδος των τηλεοπτικών εκπομπών και πώς μπορούν οι νέοι να αντισταθούν στις (αρνητικές) συνέπειες τέτοιων εκπομπών. (500-600 λέξεις)

Έρευνα-επιμέλεια κριτηρίου Ελένη Παπαδοπούλου, φιλόλογος

Τετάρτη, 19 Απριλίου 2017

Για το σχολείο

σελίδες: 186 | isbn: 978-960-435-565-5 | τιμή: 12 ευρώ
  Το δημοκρατικό σχολείο της νεωτερικότητας το διαπερνά μια αντινομία: έχει στόχο να διαπλάσει τον ελεύθερο πολίτη, την αυτόνομη ατομικότητα, τον άνθρωπο που σκέφτεται με το δικό του μυαλό, τον στόχο όμως αυτό τον επιδιώκει και τον πετυχαίνει διά της υποχρεωτικότητας και του αναγκασμού. Πράγματι, στο σχολείο, όπου ο μαθητής πηγαίνει θέλοντας και μη και όπου δεν έχει κανένα περιθώριο ουσιαστικής επιλογής, σε αυτόν ακριβώς τον χώρο του ετεροκαθορισμού, διαμορφώνεται −με τη συνδρομή προφανώς και άλλων εξωσχολικών παραγόντων− το ελεύθερο άτομο, η αυτόνομη ατομικότητα!
  Το σχολείο είναι θεσμός μετάδοσης της γνώσης, παράδοσης –όπως σοφά λέγεται στην ελληνική γλώσσα η διδασκαλία− στους μαθητές του πολιτισμού των προγόνων. Το σχολείο δεν είναι θεσμός καινοτομίας, η καινοτομία ανήκει στους μαθητές αφού αποφοιτήσουν από αυτό. Κεντρική μορφή του σχολείου είναι ο δάσκαλος, που αναλαμβάνει την ευθύνη να διδάξει τον μαθητή, σε μια σχέση μαζί του εξ ορισμού ασύμμετρη.
Τα κείμενα του βιβλίου αυτού, όποιο κι αν είναι το θέμα τους, είναι όλα κείμενα ένθερμης αγάπης για το σχολείο και υπεράσπισής του. Υπερασπίζονται ένα σχολείο που λειτουργεί κανονικά, όπου ο δάσκαλος διδάσκει –και δεν επικοινωνεί απλώς με τα παιδιά−και οι μαθητές μαθαίνουν γράμματα – και δεν αποκτούν απλώς δεξιότητες.

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης γεννήθηκε το 1953 στη Συκιά Λακωνίας. Σπούδασε νομική και φιλολογία στην Αθήνα και φιλοσοφία στο Παρίσι. Υπηρέτησε πολλά χρόνια στη Μέση Εκπαίδευση. Από το 1998 ώς το 2012 ήταν διευθυντής του περιοδικού Νέα Εστία. Είναι πρόεδρος, από το 2008, του Δ.Σ. του Βιβλικού Ιδρύματος «Άρτος Ζωής» και, από το 2013, του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Το 2015 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Τμήματος Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Τετάρτη, 12 Απριλίου 2017

Ο πόνος του θανάτου




Άννα Κόλτσιου-Νικήτα, Η Μητέρα του Χριστού «παρὰ τῷ Σταυρῷ» (Ιω 19,25): Βιβλική περιγραφή και ποιητικός μετασχηματισμός στην υμνογραφία της Μ. Εβδομάδος

Εισήγηση της Καθηγήτριας του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ στο 14ο Διεθνές Συνέδριο της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλικών Σπουδών με θέμα: «Το πρόσωπο της Μητέρας του Χριστού στην Αγία Γραφή»

Αναδημοσίευση από το : http://blogs.auth.gr/moschosg

   Η λιτή σκηνή της παρουσίας της Μητέρας του Χριστού στο Σταυρό, λίγο πριν το «τετέλεσται», όπως αυτή παραδίδεται στο κατά Ιωάννην ευαγγέλιο, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τη δημιουργία μιας πλούσιας γραμματειακής παράδοσης: πλήθος πεζών και ποιητικών κειμένων επιχειρούν να αποτυπώσουν ή να ερμηνεύσουν, με ιδιαίτερο  κάθε φορά τρόπο, το μέγεθος του πόνου της Παναγίας – μάνας μπροστά στο θάνατο του Χριστού. Όλη αυτή η κατάθεση λόγου και τέχνης αποτελεί τον μοναδικό και ιδιαίτερο κρίκο μιας γραμματειακής αλυσίδας που συνέχει διαχρονικά ποικίλα κείμενα όλων των εποχών τα οποία αφορμώνται από τον πόνο του θανάτου[1]. Ο προχριστιανικός κόσμος, από τις πρώτες άτεχνες επιτύμβιες επιγραφές μέχρι τους περίτεχνους παραμυθητικούς λόγους της κλασικής γραμματείας, στέκεται συγκλονισμένος μπροστά στο θάνατο και αναζητά τρόπους να βρει έναν παρηγορητικό λόγο, ένα φάρμακο «νηπενθές»  (από το  στερητικό νη– και τη λέξη πένθος), δηλ. ένα φάρμακο που να απομακρύνει τον πόνο του πένθους[2].

  Στη μακρά αυτή γραμματειακή παράδοση η σκηνή της παρουσίας της Παναγίας δίπλα στο σταυρό λίγο πριν από το θάνατο του θεανθρώπου συνιστά μια κομβική στιγμή, μοναδική και ανεπανάληπτη για τη θεώρηση της δραματικής απώλειας του θανάτου.  Η Παναγία είναι η μάνα που θρηνεί το θάνατο όχι απλά  του Υιού αλλά και του θεού της. Αυτή η διπλή οδύνη της θεοτόκου είναι πράγματι ασύλληπτη: μηδὲν ὅμοιον ἄλγος ἀνθρώποις γενέσθαι, σημειώνει ο Νείλος Καβάσιλας[3]. Η Παναγία βρίσκεται μπροστά στο υπέρλογο μυστήριο του Εσταυρωμένου Υιού της, δια του θανάτου του οποίου θα νικηθεί ο ίδιος ο θάνατος, θα κατακρημνιστούν οι πύλες του Άδη. Αυτή η υπερβατική στιγμή όπου ο θάνατος και η ζωή συνυπάρχουν, όπου ο θάνατος εμπεριέχει το μήνυμα της ανάστασης και της αιώνιας ζωής, έρχεται να σφραγίσει και να μεταστρέψει τα γραμματειακά δεδομένα: η οδύνη και ο θρήνος του θανάτου συμπλέκεται με το τραγούδι της ανάστασης. Αυτή ακριβώς η υπέρτατη δραματική  κορύφωση  της συγκεκριμένης στιγμής, που τόσο λιτά περιέγραψε ο ευαγγελιστής Ιωάννης, εκκινεί τη γραφίδα ιδιαίτερα των υμνογράφων σε εμπνευσμένες λογοτεχνικές συμβάσεις και υπερβάσεις: συνδυάζοντας έναν υπαινικτικό αλλά ουσιαστικό θεολογικό λόγο με την ποιητική έμπνευση και φαντασία οι ποιητές των ύμνων κληροδότησαν στην εκκλησιαστική γραμματεία μοναδικά και ανεπανάληπτα κείμενα.

Η βιβλική περιγραφή: Λιτότητα και απουσία

Ο Ιωάννης, είναι ο μόνος από τους ευαγγελιστές ο οποίος κάνει λόγο για την παρουσία της Μητέρας του Χριστού παρὰ τῷ Σταυρῷ, ενώ για την καρτερία που επέδειξε η Παναγία πριν και μετά το σταυρό, όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο Γεώργιος Νικομηδείας «οὔτ΄ αυτὸς οὔτ΄ ἕτερος τῶν Εὐαγγελιστῶν τρανώτερον μέμνηται»[4].

Παραθέτουμε το κείμενο του Ιωάννη:

εἱστήκεισαν δὲ παρὰ τῷ σταυρῷ τοῦ ᾿Ιησοῦ ἡ μήτηρ αὐτοῦ καὶ ἡ ἀδελφὴ τῆς μητρὸς αὐτοῦ, Μαρία ἡ τοῦ Κλωπᾶ καὶ Μαρία ἡ Μαγδαληνή.  ᾿Ιησοῦς οὖν ἰδὼν τὴν μητέρα καὶ τὸν μαθητὴν παρεστῶτα ὃν ἠγάπα, λέγει τῇ μητρὶ αὐτοῦ· γύναι, ἴδε ὁ υἱός σου. εἶτα λέγει τῷ μαθητῇ· ἰδοὺ ἡ μήτηρ σου.

Όπως διαπιστώνουμε, η ιωάννεια βιβλική αναφορά περιορίζεται περιγραφικά σε ένα στατικό ρήμα, το ρήμα «εἱστήκεισαν», ενώ λεκτικά στην αποστροφή του Χριστού προς τη μητέρα του: «γύναι, ἴδε ὁ υἱός σου» [5]. Αυτός είναι ο μόνος λόγος που απευθύνει ο Χριστός στην Θεοτόκο κατά τη διάρκεια του πάθους[6]. Στεκόταν εκεί η μητέρα του Χριστού, μαζί με τις άλλες γυναίκες που τον ακολούθησαν στην πορεία προς το Γολγοθά, θα έλεγε κανείς ακίνητη, εμβρόντητη μπροστά στο πάθος, αλλά, χωρίς καμιά αμφιβολία και σε καμία περίπτωση ανέκφραστη.

Η θεώρηση της πατερικής και απόκρυφης γραμματείας

Στην εκκλησιαστική γραμματεία των πρώτων αιώνων σε Ομιλίες και Ερμηνευτικά Υπομνήματα, τα οποία αναφέρονται στα Πάθη και όπου υπάρχουν αναφορές της παρουσίας της Παναγίας στη Σταύρωση, εντοπίζονται αναφορές στην οδύνη και τον πόνο της Παναγίας, που έχουν ένα χαρακτήρα μάλλον συγκρατημένο, όσον αφορά τις εξωτερικές εκφράσεις και εκδηλώσεις του πόνου[7].

Ο Κύριλλος Αλεξανδρείας συμπληρώνει αβίαστα την περιγραφή. Ο ευαγγελιστής, γράφει,  παρουσιάζει να παρίστανται δίπλα σταυρό η μητέρα του και οι άλλες γυναίκες, που «είναι ολοφάνερο ότι έκλαιγαν»: Παρισταμένας εἰσφέρει τῷ σταυρῷ τήν τε Μητέρα αὐτοῦ καὶ σὺν αὐτῇ τὰς ἑτέρας, δῆλον δὲ ὅτι κλαιούσας. Και αυτό γιατί το γένος των γυναικών είναι φιλόδακρυ καὶ πολὺ λίαν εἰς θρήνους εὐπετὲς καὶ μάλιστα ὅταν πλουσίους ἔχει πρὸς τὸ δακρυρροεῖν ἀφορμάς[8].

Αργότερα, τον 9ο αιώνα στον Γεώργιο Νικομηδείας και στην Ομιλία του Εἰς τὸ Εἱστήκεσαν παρὰ τῷ σταυρῷ συναντούμε μια εκτενή περιγραφή της παρουσίας της Παναγίας στο πάθος. Η Παναγία, παρουσιάζεται να ακολουθεί σταθερά τον Χριστό στη δίκη, στην πορεία προς το Γολγοθά, στη σταύρωση. Παραμερίζοντας με κάθε τρόπο αυτούς που ήταν ολόγυρα καταφέρνει να αγγίξει το σταυρό και να φιλήσει τα πόδια του γιού της. Θρηνεί τον άδικο θάνατο, την αχαριστία των ανθρώπων, καλεί τη φύση να θρηνήσει μαζί της, αλλά στο τέλος κατευοδώνει τον Δεσπότη και αγαπημένο της γιο στην πορεία του προς τη δόξα για τη σωτηρία των ανθρώπων, ζητώντας μόνο έναν παρηγορητικό τελευταίο λόγο. Και η απάντηση του Χριστού είναι γεμάτη αγάπη και μέριμνα. Μια σειρά από αντιθέσεις, ερωτήσεις, εκτενής  διάλογος, καθώς και η συμμετοχή της φύσης στο πάθος δημιουργούν ένα έντονα συγκινησιακό κλίμα[9].

Όσον αφορά την απόκρυφη γραμματεία, στο κείμενο του Νικοδήμου η περιγραφή της οδύνης της Παναγίας επεκτείνεται επίσης και στην πορεία προς το Γολγοθά, αλλά και μετά τη σταύρωση. Η Παναγία φέρεται να πέφτει λιπόθυμη βλέποντας το Χριστό επάνω στο Σταυρό.

Ἡ Θεοτόκος ἰδοῦσα αὐτὸν ὀλιγοψύχισε καὶ ἔπεσεν ἐξ ὀπίσω  εἰς τὴν γῆν… ἀφ΄ οὗ δὲ ἀνέπνευσεν καὶ ἠγέρθη, ἐβόησε φωνῇ μεγάλῃ λέγουσα:

Υἱέ μου, ποῦ τὸ κάλλος ἔδυ τῆς μορφῆς σου; … Καὶ ταῦτα λέγουσα κατέξαινε μετὰ τῶν ὀνύχων τὸ πρόσωπον αὐτῆς καὶ ἔτυπτεν τὸ στῆθος.

Ο μονόλογός της χαρακτηρίζεται από έντονο λυρισμό και προσομοιάζει με τον επιτάφιο θρήνο, ενώ η περιγραφική αποτύπωση των θρηνητικών της εκδηλώσεων φέρει έντονα στοιχεία οδύνης και σπαραγμού[10].

Αξιοσημείωτο είναι το  μοτίβο της αποστροφής στο Σταυρό να κλίνει προς το μέρος της για να αγκαλιάσει και να φιλήσει τον Υιό της[11]:

Ἡ δὲ ἔκλαιεν μεγάλως…Καὶ πρὸς τὸν Σταυρὸν ἀφορῶσα ἔλεγε:

              Κλῖνον, σταυρέ,  ἵνα περιλαβοῦσα τὸν Υἱόν μου καταφιλήσω.

Οι υπερβολικές εκδηλώσεις της οδύνης οδηγούν στην απομάκρυνσή της από τον τόπο της Σταύρωσης, ένα άλλο επίσης μοτίβο των θρήνων της Παναγίας [12].



Υμνογραφία και λογοτεχνικές συμβάσεις

Οι υμνογράφοι, ως γνωστόν, προσλαμβάνουν τα βιβλικά και πατερικά κείμενα, αλλά στη συνέχεια, χάρη στην υψηλή λογοτεχνική τους ευρηματικότητα, δεν διστάζουν να τα μεταποιούν και να τα μετασχηματίζουν. Με την παράλληλη χρήση σχημάτων λόγου και διανοίας και την παραστατικότητα των εικόνων και  των αντιθέσεων, την αξιοποίηση κοινών τόπων και τη χρήση ποικίλων λογοτεχνικών συμβάσεων συνθέτουν έναν εξαιρετικά υψηλό και θαυμαστό ποιητικό τρόπο έκφρασης και επιτυγχάνουν μια εντυπωσιακή λυρικότητα και ταυτόχρονα μέθεξη και συναισθηματική κορύφωση, ενώ παράλληλα συμβάλλουν και στην πρόσληψη  εμμελώς διατυπωμένων δογματικών αληθειών. Με μια μοναδική λεκτική δεξιοτεχνία, συνεπικουρούμενη και από το μέλος, κατορθώνουν να πλαισιώσουν τα βασικά θεολογικά μηνύματα και να δημιουργήσουν εν τέλει ένα υπερ-κείμενο ή ένα κείμενο πίσω από τις λέξεις. Στο πλαίσιο αυτό μεταπλάθεται και η περιγραφή της σκηνής παρὰ τῷ Σταυρῷ από τους υμνογράφους.

Η Υμνογραφία της Μ. Εβδομάδος

Η απεικόνιση της σκηνής παρὰ τῷ Σταυρῷ εντάσσεται στην υμνογραφία που ακούμε το εσπέρας της Μ. Πέμπτης και επενδύεται  αρμονικά με τον αντιφωνικό χαρακτήρα του μέλους της ημέρας. Η σκηνή απαντάται σε τρία σημεία.

Ι. Στο ΙΕ΄ αντίφωνο, μετά το Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ ξύλου, και ενώ ο Εσταυρωμένος έχει τοποθετηθεί στο κέντρο της Εκκλησίας, στα βλέμματα των πιστών, που έχουν υψωθεί στον Εσταυρωμένο, είναι σαν να προστίθεται και το βλέμμα της μητέρας του Χριστού, την ώρα που ψάλλεται το τροπάριο:

Ὁρῶσά σε κρεμάμενον, Χριστέ, ἡ σὲ κυήσασα, ἀνεβόα· Τί τὸ ξένον, ὃ ὁρῶ, μυστήριον, Υἱέ μου; πῶς ἐπὶ ξύλου θνῄσκεις σαρκὶ πηγνύμενος, ζωῆς χορηγέ;

Η απορία της θεοτόκου στη θέα του εσταυρωμένου ανακαλεί την αντίστοιχη απορία του υμνογράφου στον Ειρμό της ένατης Ωδής των Χριστουγέννων[13]. Η πρώτη λέξη του αντιφώνου δηλώνει την Παναγία που είναι εκείνη η οποία έφερε στη ζωή τον Χριστό, ενώ η τελευταία φράση δηλώνει τον ίδιο τον χορηγό της ζωής. Έτσι ο θάνατος μοιάζει να έχει ήδη ηττηθεί, καθώς εγκιβωτίζεται τεχνηέντως μέσα στην ίδια τη ζωή.

ΙΙ. Η εικόνα της Παναγίας που ατενίζει τον εσταυρωμένο επανέρχεται μετά το όγδοο Ευαγγέλιο.

Τὸν δι᾿ ἡμᾶς σταυρωθέντα δεῦτε πάντες ὑμνήσωμεν,
αὐτὸν γὰρ κατεῖδε Μαρία ἐπὶ ξύλου καὶ ἔλεγεν·
«Εἰ καὶ σταυρὸν ὑπομένεις,
ὁ υἱὸς καὶ θεός μου».

Η σκηνή εκπέμπει ένα ήθος καρτερικότητας που πηγάζει από την αναγνώριση της διπλής ιδιότητας του Χριστού από τη μητέρα του: σὺ ὑπάρχεις ὁ υἱὸς καὶ θεός μου.

Και ενώ η εκδήλωση της οδύνης ενώπιον σταυρού φαίνεται να απουσιάζει, ο οίκος που ακολουθεί αμέσως μετά, αίφνης κλιμακώνει και κορυφώνει την ένταση της σκηνής:

Τὸν ἴδιον ἄρνα ἡ ἀμνὰς θεωροῦσα πρὸς σφαγὴν ἑλκόμενον ἠκολούθει Μαρία τρυχομένη μεθ” ἑτέρων γυναικῶν ταῦτα βοῶσα· Ποῦ πορεύῃ, τέκνον; τίνος χάριν τὸν ταχὺν δρόμον τελεῖς; μὴ ἕτερος γάμος πάλιν ἐστὶν ἐν Κανᾷ κἀκεῖ νῦν σπεύδεις, ἵνα ἐξ ὕδατος αὐτοῖς οἶνον ποιήσης; συνέλθω σοι, τέκνον, ἢ μείνω σοι μᾶλλον; δός μοι λόγον, Λόγε· μὴ σιγῶν παρέλθῃς με, ὁ ἁγνὴν τηρήσας με· σὺ γὰρ ὑπάρχεις ὁ Υἱὸς καὶ Θεός μου.

Η συγκλονιστική εισαγωγική παραβολική εικόνα του τροπαρίου αυτού και ο καταιγιστικός χαρακτήρας των ερωτήσεων που η Παναγία απευθύνει στον ελκόμενον επί σφαγήν Υιόν της, μαζί με τη σταθερά επωδό της αναγνώρισης του Υιού και θεού, συνιστούν ένα από τα εξοχότερα κείμενα του Ρωμανού του Μελωδού, από τον οποίο και προέρχονται. Πρόκειται για το προοίμιο και τον πρώτο οίκο από το Κοντάκιο του Ρωμανού του Μελωδού Εἰς τὸ Πάθος τοῦ Κυρίου καὶ εἰς τὸν Θρῆνον τῆς Θεοτόκου.[14]

Ο Ρωμανός στο Κοντάκιο αυτό επινοεί ένα δραματικό σκηνικό συμφύροντας και ανατρέποντας ποιητική αδεία δύο βιβλικές σκηνές: τη σκηνή από τον ευαγγελιστή Λουκά στο δρόμο προς τον Γολγοθά, όπου ἠκολούθει δὲ αὐτῷ πολὺ πλῆθος τοῦ λαοῦ καὶ γυναικῶν, αἳ καὶ ἐκόπτοντο καὶ ἐθρήνουν αὐτόν[15], και τη μεταγενέστερη χρονικά σκηνή του ευαγγελιστή Ιωάννη,  όπου ο Χριστός έχει ήδη αναρτηθεί στο σταυρό και κάτω από το σταυρό στέκεται η μητέρα του και η Μαρία η Μαγδαληνή και στην οποία βέβαια δεν γίνεται κανένας λόγος για θρήνο.  Αφορμώμενος από τα δύο αυτά βιβλικά χωρία ο υμνογράφος δημιουργεί μια μοναδική δραματική σκηνή, όπου ο πόνος της μητέρας συμπλέκεται με τη χριστολογία, όπου η λογική αγωνίζεται να συλλάβει το μέγα μυστήριο ενός θανάτου που είναι η πηγή της ζωής και της σωτηρίας του γένους των ανθρώπων. Στο υμνογραφικό αυτό κείμενο εντοπίζονται τρεις, καθοριστικές για την γραμματειακή εξέλιξη, λογοτεχνικές συμβάσεις: η σκηνή μετατοπίζεται χρονικά και τοπικά στο δρόμο προς τον Γολγοθά, κυριαρχεί και πρωταγωνιστεί η μορφή της ολοφυρόμενης Παναγίας και τη θέση της σύντομης βιβλικής αποστροφής του Χριστού Γύναι, ἰδοὺ ὁ Υἱός σου παίρνει ένας εκτενής δραματικός διάλογος  με έντονο θεολογικό χαρακτήρα[16]. Η τολμηρή πρωτοτυπία του Ρωμανού έγκειται στο ότι η Παναγία δεν κλαίει τον εσταυρωμένο, αλλά θρηνεί και αρνείται να αποδεχτεί τη μοίρα του στο δρόμο προς τον Γολγοθά.

Πρόκειται για  έναν εξαιρετικό αγώνα λόγων ανάμεσα στην Παναγία και τον Χριστό, ο οποίος ανακαλεί τον αγώνα λόγων της αρχαίας τραγωδίας. Ο Χριστός επιχειρεί να πείσει τη μητέρα του για την αναγκαιότητα της σταυρικής του θυσίας, ενώ εκείνη φαίνεται να αδυνατεί αρχικά να κατανοήσει τη θεολογική επιχειρηματολογία. Η δραματική ένταση του διαλόγου κλιμακώνεται μέσα από τη σταδιακή επίγνωση και συνειδητοποίηση ότι η Σταύρωση είναι αναγκαία.

Αυτή η τολμηρή πρωτοτυπία και υπέρβαση του Ρωμανού ισορροπεί σε μια παλίντονη αρμονία καθώς από τη μια φαίνεται να προτάσσει τον ανθρώπινο πόνο της μητέρας Παναγίας, με την προσφώνηση Υἱέ μου που επανέρχεται συνεχώς και από την άλλη διατρανώνει τη συνύπαρξη της θείας και ανθρώπινης φύσης του Χριστού, μέσα από την επωδό σὺ γὰρ ὑπάρχεις ὁ Υἱὸς καὶ Θεός μου που επαναλαμβάνεται στο τέλος κάθε στροφής. Στο τέλος του διαλόγου μητέρα και γιος χρησιμοποιούν το ίδιο ρήμα με εντελώς διαφορετική σημασία. Διεκδικώντας τη νίκη επί του θανάτου ο Ιησούς χρησιμοποιεί το ρήμα νικῶ στην ενεργητική φωνή[17]. Ομολογώντας ότι ηττήθηκε από την αγάπη της για το Χριστό, η Παναγία χρησιμοποιεί το ίδιο ρήμα στην παθητική φωνή[18]. Μέσα από αυτή την αντίθεση ο Ρωμανός συμβολίζει τις τραγικές συνέπειες της διπλής σχέσης της Παναγίας με το Χριστό.  Γιατί η φιλανθρωπία του Χριστού θριαμβεύει μπροστά στο πάθος και το θάνατο, ενώ η  μητρική αγάπη της Παναγίας  καταδικάζεται στη θλίψη και τον αποχωρισμό από τον γιό και θεό της. Εν τέλει ο αγώνας λόγων στο δρόμο προς το σταυρό  και μπροστά στο σταυρό μετατρέπεται σε έναν αγώνα ανάμεσα στην μητρική αγάπη της Παναγίας για το γιό της και την θεϊκή αγάπη του Χριστού για όλο τον κόσμο. Θριαμβεύει η δύναμη της θεϊκής αγάπης[19].

ΙΙΙ. Η τρίτη κορυφαία στιγμή της υμνογραφικής απόδοσης της σκηνής της Παναγίας παρὰ τῷ Σταυρῷ είναι τα δύο σταυροθεοτοκία του Λέοντα  Στ΄ του Σοφού, που εντάσσονται στο συγκρότημα των έξι Αποστίχων, τα οποία ακολουθούν μετά το ΙΑ΄ ευαγγέλιο και ουσιαστικά είναι η τελευταία μεγάλη υμνογραφική σύνθεση της ακολουθίας της Μ. Πέμπτης.

Σήμερον σὲ θεωροῦσα ἡ ἄμεμπτος Παρθένος ἐν σταυρῷ, Λόγε, ἀναρτώμενον, ὀδυρομένη μητρῷα σπλάγχνα, ἐτέτρωτο τὴν καρδίαν πικρῶς· καὶ στενάζουσα ὀδυνηρῶς ἐκ βάθους ψυχῆς παρειὰς σὺν θριξὶ καταξαίνουσα κατετρύχετο· διὸ καὶ τὸ στῆθος τύπτουσα ἀνέκραζε γοερῶς·

και

Ἐπὶ ξύλου βλέπουσα κρεμάμενον, Χριστέ, σὲ τὸν πάντων Κτίστην καὶ Θεόν, ἡ σὲ ἀσπόρως τεκοῦσα ἐβόα πικρῶς· Υἱέ μου, ποῦ τὸ κάλλος ἔδυ τῆς μορφῆς σου; οὐ φέρω καθορᾶν σε ἀδίκως σταυρούμενον· σπεῦσον οὖν ἀνάστηθι, ὅπως ἴδω κἀγὼ σοῦ τὴν ἐκ νεκρῶν τριήμερον ἐξανάστασιν.

Ο υμνογράφος δημιούργησε έναν ανεπανάληπτο πίνακα του άφατου μητρικού πόνου της Παρθένου, που βλέπει τον αναμάρτητο Υιό της να υψώνεται στο Σταυρό. Με τον περιγραφικό λόγο στην αρχή, δανεισμένο από την απόκρυφη γραμματεία,  είναι σαν να ζωγραφίζει ανάγλυφα μπροστά στους πιστούς την εικόνα μιας μοιρολογήτρας, που σπαράζει τα σωθικά τους ο πόνος. Ο θαυμάσιος μονόλογος με το ρητορικό ερωτηματικό ύφος προετοιμάζει τους πιστούς για  τις υψηλότατες ποιητικές συλλήψεις του επιτάφιου θρήνου, ενώ η αριστοτεχνική και αναπάντεχη συναισθηματική ανατροπή στο τέλος έρχεται να εντάξει το θρήνο  στην αναστάσιμη προοπτική: σπεῦσον οὖν ἀνάστηθι, ὅπως ἴδω κἀγὼ σοῦ τὴν ἐκ νεκρῶν τριήμερον ἐξανάστασιν[20].

Υμνογραφική «οικονομία» και λειτουργικός λόγος

Η υμνογραφική αποτύπωση της δραματικής αλλά και ανθρώπινης στιγμής του μητρικού πόνου της σκηνής της Παναγίας παρὰ τῷ Σταυρῷ στις ακολουθίες της Μ. Εβδομάδος αναδεικνύει την «οικονομία» του λειτουργικού λόγου προς δύο κατευθύνσεις. Πρώτον όσον αφορά τα ίδια τα κείμενα και δεύτερον την οργανική ένταξή τους στην ευρύτερη λειτουργική τάξη.

Ο υμνογράφος αξιοποιώντας την εικόνα και το λόγο παρουσιάζει την Παναγία να ατενίζει τον Υιό της επάνω στο σταυρό, να απορεί, να θρηνεί και να οδύρεται, παράλληλα η συναισθηματική αυτή έξαρση και κορύφωση δεν λειτουργεί αυτόνομα αλλά με τρόπο που να υποβάλλει τη σωτηριολογική διάσταση του πάθους και την αναστάσιμη προοπτική.

Θα εστιάσουμε στην αριστοτεχνική των έξι τελευταίων Αποστίχων στα οποία εντάσσονται τα δύο Σταυροθεοτοκία του Λέοντα Σοφού.

Τα Απόστιχα αυτά συναποτελούν ένα οργανωμένο οικοδόμημα: η συνταρακτική περιγραφή  της θρηνούσας παρὰ τῷ Σταυρῷ Μητέρας του Χριστού εγκιβωτίζεται σε μια ευρύτερη υμνογραφική σύνθεση, έναν πίνακα στον οποίο παρουσιάζεται να έχει στρέψει το βλέμμα της τον εσταυρωμένο, να θρηνεί, να τρέμει και να συμπάσχει μαζί της όλη  η φύση.

Πᾶσα ἡ κτίσις ἠλλοιοῦτο φόβῳ θεωροῦσά σε ἐν σταυρῷ κρεμάμενον, Χριστέ.  Ὁ ἥλιος ἐσκοτίζετο καὶ γῆς τὰ θεμέλια συνεταράττετο. Τὰ πάντα συνέπασχον τῷ τὰ πάντα κτίσαντι.

Και την ίδια στιγμή ο υμνογράφος, εξ ονόματος όλων των πιστών, απορεί για την αδικία και την αχαριστία του δυσσεβούς και παράνομου λαού, ενώ την ίδια στιγμή η έξαρση της οδύνης ισορροπείται με το προανάκρουσμα της ανάστασης:

ἐπὶ ξύλου ἀνυψοῦται ὁ φιλάνθρωπος, ἵνα τοὺς ἐν ᾍδῃ δεσμώτας ἐλευθερώσῃ κράζοντας· Κριτὰ ζώντων καὶ νεκρῶν, ζωὴν ἦλθες παρασχεῖν καὶ οὐ θάνατον, φιλάνθρωπε, δόξα σοι.

Το κυρίαρχο αίσθημα με το οποίο κλείνει η ακολουθία είναι βαθειά ευγνωμοσύνη για τον πάσχοντα Χριστό, για την εκούσια θυσία του υπέρ της σωτηρίας του κόσμου. Αυτό το αίσθημα αποτυπώνεται και στο Εφύμνιο, που με κάποιες παραλλαγές επανέρχεται στο τέλος όλων σχεδόν των Αποστίχων και μεταδίδει τη συναίσθηση της υπομονής, της μακροθυμίας, της ακαταληψίας, της φιλανθρωπίας, εντέλει της αγαθότητος του Χριστού. Έτσι, με την κατακλείδα των υμνολογικών κειμένων της εσπέρας, ο πιστός συνειδητοποιεί ότι ο Χριστός υπέστη το Πάθος για τον καθένα από μας τους ίδιους προσωπικά. Το σημαντικότερο μήνυμα της σκηνής παρὰ τῷ Σταυρῷ είναι ότι τώρα ο άνθρωπος μπορεί να ατενίζει τον πόνο του θανάτου και του σταυρού υπό το φως και την ελπίδα της ανάστασης. Αυτή είναι η διαφορά από την προχριστιανική γραμματεία του θρήνου. Το «νηπενθές» φάρμακο, που αναζητούσε ο ομηρικός άνθρωπος, το χάρισε ο Χριστός παρὰ τῷ Σταυρῷ στην ολοφυρόμενη μητέρα του και δι΄ αυτής στις μητέρες και τους πενθούντες όλου του κόσμου.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Από την πλούσια σχετική βιβλιογραφία για την παραμυθία στήν ελληνορωμαϊκή προχριστιανική και στη συνέχεια χριστιανική γραμματεία βλ. ενδεικτικά R. Kassel,  Untersuchungen zur griechischen und römischen Konsolationsliteratur, Μόναχο 1958, G. Garbarino, Temi e Forme della “Consolatio” nella Letteratura Latina,  Τορίνο 1982, N. C. Hultin, The rhetoric of consolation. Studies in development of the consolation mortis (διδακτ. διατρ.), John Hopkins Univ., 1965 και το τετράτομο έργο του Peter von Moos, Consolatio. Studien zur mittellateinischen Trostliteratur über den Tod und zum Problem der christlichen Trauer, Μόναχο 1971-72 και Άννα Κόλτσιου-Νικήτα, «Ο πόνος του θανάτου και η αντιμετώπισή του  στην προχριστιανική ‘παραμυθητική’ γραμματεία», στο: Ι. Κουρεμπελές κ.ά. (επιμ.), Ανθρώπινος πόνος και υπαρξιακός προβληματισμός, Θεσσαλονίκη 2013, σελ. 87-103.

[2] Οδύσσεια δ 221-225: αὐτίκ ἄρ’ εἰς οἶνον βάλε φάρμακον, ἔνθεν ἔπινον,/νηπενθές τ΄ ἄχολόν τε, κακῶν ἐπίληθον ἁπάντων./ὃς τὸ καταβρόξειεν, ἐπὴν κρητῆρι μιγείη,/οὔ κεν ἐφημέριός γε βάλοι κατὰ δάκρυ παρειῶν,/οὐδ εἴ οἱ κατατεθναίη μήτηρ τε πατήρ τε.

[3] Νικολάου Καβάσιλα, Εις την Πάνδοξον Κοίμησιν της Υπεραγίας Δεσποίνης ημών και παναχράντου Θεοτόκου 10, έκδ. Π. Νέλλα, Νικολάου Καβάσιλα, Η θεομήτωρ. Τρεις θεομητορικές Ομιλίες, Αθήνα 1974, σ. 210.

[4] Στον λόγο του  Εἰς τὸ Εἱστήκεσαν παρὰ τῷ σταυρῷ: Μόνης μέντοι τῆς παρὰ τῷ Σταυρῷ παραστάσεως τῆς Μητρός ὁ θεσπέσιος οὗτος μέμνηται θεολόγος, τῆς δὲ πρὸ αὐτοῦ καὶ τῆς μετ΄ αὐτὸν καρτερίας αὐτῆς.

[5] Για την προσφώνηση «γύναι» βλ. Ιω. Γαλάνης, «Η Θεοτόκος στον Ευαγγελιστή Ιωάννη», Βιβλικές ερμηνευτικές και θεολογικές μελέτες, Θεσσαλονίκη 2001, σ. 380 κεξ.· Χρ. Καρακόλης, Η θεολογική σημασία των θαυμάτων στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, Θεσσλονίκη 1997, σ. 102 κεξ. και Δ. Τσελεγγίδης, Η θεοτόκος κατά την υμνογραφία των θεομητορικών εορτών, Γρηγόριος Παλαμάς 709 (1986), σ.23.

[6] Στο υπόλοιπο βιβλικό κείμενο διασώζεται ένας μόνο προτρεπτικός-παραμυθητικός λόγος που απευθύνει ο Χριστός στις γυναίκες αἳ καὶ ἐκόπτοντο καὶ ἐθρήνουν περὶ αὐτόν, την ώρα που ο ίδιος βάδιζε προς τον Γολγοθά:  Θυγατέρες Ἱερουσαλήμ, μὴ κλαίετε ἐπ΄ ἐμέ, πλὴν ἐφ΄ ἑαυτὰς κλαίετε καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ὑμῶν (Λουκ. 23, 27 κεξ.).

[7] Και στην εκκλησιαστική γραμματεία της Δύσης η σκηνή της Παναγίας μπροστά στο σταυρό περιγράφεται μάλλον συγκρατημένα από τους συγγραφείς των πρώτων αιώνων και τονίζεται η υπομονή και η καρτερία της. Ενδεικτικά αναφέρουμε τον Αμβρόσιο, ο οποίος σημειώνει χαρακτηριστικά: Stabat ante crucem mater, et fulgientibus viris, stabat intrepida, De Instit. Virg. VII. 49, PL 16 και αλλού: Stantem illam lego, flentem non lego (PL 16 De obitu Valentini consolatio). Όμως, αργότερα, ο Θωμάς Ακινάτης αναφερόμενος στη Μητέρα του Χριστού μπροστά στο σταυρό κάνει λόγο για τα δάκρυά της: Christus passus est secundum visum, videns matrem et discipulum quem diligebat, flentes, Summa Theologica, III quest. 46, art. 5

[8] Ερμηνεία εις το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον 12, PG 74, 661Β. Βλ. σχετικά Χρ. Σταμούλη, «Η θεοτόκος και το μυστήριον του Σταυρού», ΕΕΘΣΘ 9  (1999) 275-280.

[9] Από τον 10ο αιώνα και ιδιαίτερα μετά τον 11ο  αιώνα παρατηρείται μια αλλαγή. Κυρίως στους θρήνους μετά τον 12ο αιώνα αποτυπώνεται έντονα η οδύνη του θανάτου. Η υπερβολή στις εκδηλώσεις του πόνου γενικά αποδοκιμάζεται από τους εκκλησιαστικούς συγγραφείς των πρώτων αιώνων. Ο ιερός Χρυσόστομος σημειώνει: Ἐπίδειξιν γὰρ ἐν τοῖς θρήνοις ποιοῦνται καὶ τοῖς κωκυτοῖς, γυμνοῦσι βραχίονας, σπαράττουσαι τρίβους, χαράδρας ποιοῦσαι κατὰ τῶν παρειῶν…, Ιω. Χρυσοστόμου, Εις Ιωάννην Ομιλία 62, 4, PG 59, 346. Πρέπει να σημειώσουμε ότι οι  υπερβολικές εκδηλώσεις πένθους καταδικάζονται και στον προχριστιανικό κόσμο. Η νομοθεσία του Σόλωνα προβλέπει τον περιορισμό των σχετικών υπερβολών, βλ. Πλούταρχος, Σόλων 21. Ο Κικέρων κάνει λόγο για σχετικές διατάξεις της Δωδεκαδέλτου (De legibus 3,59 κεξ.).

[10] Περισσότερα βλ. Ιωάννης Καραβιδόπουλος (έκδ.), Απόκρυφα Χριστιανικά Κείμενα Α΄. Απόκρυφα Ευαγγέλια, ΒΒ 13, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1999, σ. 136 κεξ.

[11] Η δεύτερη διασκευή του Ευαγγελίου του Νικοδήμου είναι γνωστή ως Διήγησις περί του πάθους του Κυρίου ημων Ιησού Χριστού (Acta Pilati) σε 3 χφ όχι παλαιότερα του 15ου αιώνα.

[12] Περισσότερες λεπτομέρειες στο Margaret Alexiou, Ο τελετουργικός θρήνος στην ελληνική παράδοση (επιμ. μετάφρ. Δ. Γιατρομανωλάκης, Π. Ρόιλος), ΜΙΕΤ Αθήνα 2002, σ. 134.

[13] Μυστήριον ξένον ὁρῶ καὶ παράδοξον.

[14] Βλ. E. Catafygiotou Topping, “Mary at the Cross: St. Romanos’ Kontakion for Holy Friday”, Byzantine Studies/Études Byzantines 4 (1997), 18-37.

[15] Λκ. 23,27.

[16]Βλ.  Gr. Dobrov, “A Dialogue with Death: Ritual Lament and the θρήνος Θεοτόκου of Romanos Melodos”, Greek, Roman and Byzantine Studies 35 (1994), 385-405.

[17] ιδ´: Ἀπόθου οὖν, μῆτερ, τὴν λύπην ἀπόθου,/καὶ πορεύου ἐν χαρᾷ, …/δραμοῦσα οὖν, μῆτερ, ἀνάγγειλον πᾶσιν/ὅτι «πάσχων πλήττει τὸν μισοῦντα τὸν Ἀδὰμ/καὶ νικήσας ἔρχεται/ὁ υἱὸς καὶ θεός μου.

[18] ιε´: Νικῶμαι, ὦ τέκνον, νικῶμαι τῷ πόθῳ/καί οὐ στέγω ἀληθῶς, ἵν᾿ ἐγὼ μὲν ἐν θαλάμῳ,/σὺ δ᾿ ἐν ξύλῳ,/καὶ ἐγὼ μὲν ἐν οἰκίᾳ, σὺ δ᾿ ἐν μνημείῳ.

[19] Θάρσει, μῆτερ, ὅτι πρώτη μὲ ὁρᾷς ἀπὸ τοῦ τάφου, ἔρχομαι σοὶ δεῖξαι πόσων πόνων τὸν Ἀδὰμ ἐλυτρωσάμην καὶ πόσους ἱδρῶτας ἔσχον ἕνεκεν αὐτοῦ.

[20] Η πλέον αντιπροσωπευτική υμνογραφική απόδοση της σκηνής της Παναγίας παρὰ τῷ Σταυρῷ στη Δύση είναι η Sequentia Stabat Mater που ψάλλεται στην Ακολουθία των Παθών της Μ. Παρασκευής καθώς και στη λειτουργία της τρίτης εβδομάδος του Σεπτεμβρίου, κατά την οποία εορτάζεται η Mater dolorosa. Η ακολουθία αυτή  έχει χαρακτηριστεί ως η πλέον κατανυκτική και συγκινητική της καθολικής Eκκλησίας. Ο ποιητής εμφανίζει την τραγική εικόνα της μητέρας του Χριστού που στέκεται κάτω από το σταυρό  και θρηνεί για τον άδικο θάνατό του. Με ρητορικές ερωτήσεις προκαλεί τη συγκίνηση στους πιστούς, ενώ ο πιστός συμπάσχει και στο τέλος επικαλείται  τη μεσολάβηση της Παναγίας για τη σωτηρία του κατά την ημέρα της κρίσεως. Για το είδος αυτό, τις πηγές και τη λειτουργική του χρήση, βλ. Μ. Βουτσίνου-Κικίλια,  Sequentiae. Συμβολή στη Λατινική Μεσαιωνική Λογοτεχνία, περιοδικό «Παρουσία», Παράρτημα αρ. 14, Αθήνα 1991.