Τι ήταν το Ολοκαύτωμα;

 

Άραγε μπορεί να υπάρχει δικαίωση για έναν λαό που μέσα σε σχεδόν μία δεκαετία κυνηγήθηκε αλλά και σφαγιάστηκε όσο λίγοι λαοί σε ολόκληρη την Ιστορία τους; Η απάντηση θα μπορούσε να είναι ναι, και αφορά την ηθική δικαίωση.Όταν έχεις ζήσει τα χείριστα, σκοπός δεν είναι η εκδίκηση, αλλά το να κάνεις γνωστό σε όλη την οικουμένη, το τι είναι ικανός ο άνθρωπος να κάνει προκειμένου τέτοια γεγονότα να μην επαναληφθούν. 

ΤΙ ΗΤΑΝ ΤΟ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ

Το Ολοκαύτωμα ήταν η συστηματική, προγραμματική, και κρατική πολιτική πρακτική διώξεων και εξόντωσης περίπου έξι εκατομμυρίων Εβραίων από το ναζιστικό καθεστώς και τους συνεργάτες του. Η λέξη της Αγγλικής «Holocaust» προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «ολοκαύτωμα» και σημαίνει κυριολεκτικά "πλήρως καμμένη προσφορά θυσίας" σε θεό. Οι Ναζί, οι οποίοι ανέλαβαν την εξουσία στη Γερμανία τον Ιανουάριο του 1933, πίστευαν ότι οι Γερμανοί ήταν «φυλετικά ανώτεροι» και ότι οι Εβραίοι, που θεωρούνταν «κατώτεροι,» αποτελούσαν μια εξωτερική απειλή για την επινοημένη γερμανική φυλετική κοινότητα.

Κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος, οι γερμανικές αρχές στράφηκαν εναντίον και άλλων «φυλετικά/βιολογικά κατώτερων» πληθυσμιακών ομάδων: Ρομά (Τσιγγάνοι), ατόμων με αναπηρίες και ορισμένων σλαβικών λαών (Πολωνοί, Ρώσοι και άλλοι). Άλλες ομάδες υπέστησαν διώξεις λόγω των πολιτικών φρονημάτων, της ιδεολογίας, και των σεξουαλικών προτιμήσεών τους, όπως κομμουνιστές, σοσιαλιστές, μάρτυρες του Ιεχωβά και ομοφυλόφιλοι.

Το 1933, ο εβραϊκός πληθυσμός της Ευρώπης αριθμούσε πάνω από εννέα εκατομμύρια. Η πλειοψηφία των Ευρωπαίων Εβραίων ζούσε σε χώρες που θα βρίσκονταν κάτω από την κατοχή ή την επιρροή της Ναζιστικής Γερμανίας (το Τρίτο Ράιχ) κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Μέχρι το 1945, οι Γερμανοί και οι συνεργάτες τους είχαν πλέον δολοφονήσει τα δύο τρίτα των Εβραίων της Ευρώπης στο πλαίσιο της «Τελικής Λύσης,» της ναζιστικής πολιτικής πρακτικής που αποσκοπούσε στην εξόντωση των Εβραίων της Ευρώπης. Αν και οι Εβραίοι, τους οποίους οι Ναζί θεωρούσαν πρωταρχικό κίνδυνο για τη Γερμανία, έγιναν οι κυρίως στόχοι τους, ανάμεσα στα θύματα του ναζιστικού ρατσισμού συγκαταλέγονταν και 200.000 Ρομά (Τσιγγάνοι). Τουλάχιστον 200.000 άτομα κατεξοχήν γερμανικής καταγωγής με νοητικές και φυσικές αναπηρίες, που ζούσαν σε άσυλα, θανατώθηκαν στο κατ᾽ευφημισμό Πρόγραμμα Ευθανασίας.

Καθώς η ναζιστική τυραννία εξαπλωνόταν στην Ευρώπη, οι Γερμανοί και οι συνεργάτες τους καταδίωξαν και δολοφόνησαν εκατομμύρια ανθρώπων. Περίπου δύο με τρια εκατομύρια Σοβιετικοί αιχμάλωτοι πολέμου δολοφονήθηκαν ή πέθαναν από πείνα, ασθένειες, αμέλεια ή βασανιστήρια. Οι Γερμανοί στράφηκαν κατά των μελών της Πολωνικής διανόησης που δεν είχαν εβραϊκή καταγωγή, και απέλασαν εκατομμύρια Πολωνούς και Σοβιετικούς πολίτες για καταναγκαστική εργασία στη Γερμανία ή στην κατεχόμενη Πολωνία, όπου τα άτομα αυτά εργάστηκαν και έχασαν τη ζωή τους συχνά κάτω από άθλιες συνθήκες. Από τα πρώτα χρόνια του ναζιστικού καθεστώτος, ομοφυλόφιλοι και όσοι κρίθηκαν κοινωνικά ανεπιθύμητοι, διώκονταν. Χιλιάδες πολιτικοί αντιφρονούντες (μεταξύ τους συγκαταλέγονταν Κομμουνιστές, Σοσιαλιστές, και συνδικαλιστές) και άτομα με αντίθετες θρησκευτικές πεποιθήσεις (όπως οι Μάρτυρες του Ιεχωβά) έγιναν επίσης στόχος της ηγεσίας της αστυνομίας. Η πλειοψηφία αυτών των ανθρώπων πέθαινε από τον εγκλεισμό και τις κακουχίες.

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ «ΤΕΛΙΚΗΣ ΛΥΣΗΣ»

Στα πρώτα χρόνια του ναζιστικού καθεστώτος, η Εθνική Σοσιαλιστική κυβέρνηση δημιούργησε στρατόπεδα συγκέντρωσης για τον εγκλεισμό πραγματικών και φαντασιακών πολιτικών και ιδεολογικών αντιπάλων. Ὀλο και περισσότερο στα χρόνια πριν από το ξέσπασμα του πολέμου, τα SS και στελέχη της αστυνομίας φυλάκιζαν Εβραίους, Ρομά, και άλλα θύματα του εθνοτικού και φυλετικού μίσους σε αυτά τα στρατόπεδα. Για να γίνει δυνατή η συγκέντρωση και η στενή παρακολούθηση του εβραϊκού πληθυσμού, καθώς και για να διευκολυνθεί αργότερα η απέλαση των Εβραίων, οι Γερμανοί και οι συνεργάτες τους δημιούργησαν γκέτο, στρατόπεδα προσωρινής παραμονής και μεταφοράς, και στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας για τους Εβραίους κατά τη διάρκεια του πολέμου. Οι γερμανικές αρχές ίδρυσαν επίσης πολλά στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας, τόσο στο λεγόμενο Μείζον Γερμανικό Ράιχ όσο και στην κατεχόμενη επικράτεια, για μη-Εβραίους τους οποίους οι Γερμανοί προσπάθησαν να εκμεταλλευτούν ως εργατικό δυναμικό.

Αμέσως μετά την εισβολή στη Σοβιετική Ένωση τον Ιούνιο του 1941, κινητές ομάδες εξόντωσης και, αργότερα, επιστρατευμένα τάγματα αξιωματούχων της Αστυνομίας Τάξης, κινήθηκαν πίσω από τις γερμανικές γραμμές και διεξήγαγαν μαζικές και βίαιες επιθέσεις κατά των Εβραίων, Ρομά, και στελεχών της Σοβιετικής Ένωσης και του Κομμουνιστικού κόμματος. Τα Γερμανικά SS και μονάδες της αστυνομίας, με τη βοήθεια μονάδων της Βέρμαχτ και των Waffen SS, δολοφόνησαν πάνω από ένα εκατομμύριο Εβραίους άνδρες, γυναίκες και παιδιά, καθώς και εκατοντάδες χιλιάδες άλλα άτομα. Από το 1942 μέχρι το 1944, η Ναζιστική Γερμανία απέλασε εκατομμύρια Εβραίους από τη Γερμανία, από τα κατεχόμενα εδάφη, καθώς και από τις χώρες πολλών από τους συμμάχους του Άξονά της σε κέντρα θανάτου, που συχνά αποκαλούνται στρατόπεδα εξόντωσης, όπου και
δολοφονήθηκαν σε ειδικές εγκαταστάσεις αεροθαλάμων.

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑΤΟΣ

Τους τελευταίους μήνες του πολέμου, τάγματα των SS άρχισαν τις μεταγωγές κρατουμένων με τρένο ή με αναγκαστικές πεζοπορείες, που συχνά αποκαλούνται «πορείες θανάτου,» σε μια προσπάθεια να αποτραπεί η απελευθέρωση μεγάλου αριθμού των κρατουμένων από τις Συμμαχικές Δυνάμεις. Καθώς οι Συμμαχικές Δυνάμεις κέρδιζαν έδαφος με αλεπάλληλες επιθέσεις κατά της Γερμανίας, άρχισαν να συναντούν και να απελευθερώνουν τους κρατούμενους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, καθώς και όσους συναντούσαν καθ᾽οδόν σε αναγκαστικές πορείες από το ένα στρατόπεδο στο άλλο. Οι πορείες συνεχίστηκαν μέχρι την 7η Μαΐου του 1945, την ημέρα που οι γερμανικές ένοπλες δυνάμεις παραδόθηκαν άνευ όρων στους Συμμάχους. Για τους δυτικούς Συμμάχους, ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμο έληξε επίσημα στην Ευρώπη την επόμενη μέρα, 8 Μαΐου (V-E Day), ενώ οι σοβιετικές δυνάμεις ανακοίνωσαν "Ημέρα της Νίκης" την 9η Μαΐου 1945.

Μετά το Ολοκαύτωμα, πολλοί από τους επιζώντες κατέφυγαν σε στρατόπεδα εκτοπισθέντων (DP) που διοικούνται από τις συμμαχικές δυνάμεις. Μεταξύ 1948 και 1951, σχεδόν 700.000 Εβραίοι μετανάστευσαν στο Ισραήλ, συμπεριλαμβανομένων των 136.000 εκτοπισμένων Εβραίων από την Ευρώπη. Άλλοι εκτοπισθέντες Εβραίοι μετανάστευσαν στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε άλλες χώρες. Το τελευταίο στρατόπεδο DP έκλεισε το 1957. Τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος κατέστρεψαν τις περισσότερες ευρωπαϊκές εβραϊκές κοινότητες και αφάνισαν ολοκληρωτικά εκατοντάδες εβραϊκές κοινότητες στην κατεχόμενη ανατολική Ευρώπη .

πηγή: https://encyclopedia.ushmm.org/content/el/article/introduction-to-the-holocaust

Και οι μαρτυρίες των ελάχιστων επιζώντων του Ολοκαυτώματος..

Καβάφης και Ιουλιανός, Σεφέρης και Γρηγόριος Ναζιανζηνός: ποιητικές σχέσεις

Εις τα περίχωρα της Aντιοχείας

Σαστίσαμε στην Aντιόχειαν όταν μάθαμε
τα νέα καμώματα του Ιουλιανού.

Ο Aπόλλων εξηγήθηκε με λόγου του, στην Δάφνη!
Χρησμό δεν ήθελε να δώσει (σκοτισθήκαμε!),
σκοπό δεν τόχε να μιλήσει μαντικώς, αν πρώτα
δεν καθαρίζονταν το εν Δάφνη τέμενός του.
Τον ενοχλούσαν, δήλωσεν, οι γειτονεύοντες νεκροί.

Στην Δάφνη βρίσκονταν τάφοι πολλοί.—
Ένας απ’ τους εκεί ενταφιασμένους
ήταν ο θαυμαστός, της εκκλησίας μας δόξα,
ο άγιος, ο καλλίνικος μάρτυς Βαβύλας.

Aυτόν αινίττονταν, αυτόν φοβούνταν ο ψευτοθεός.
Όσο τον ένοιωθε κοντά δεν κόταε
να βγάλει τους χρησμούς του· τσιμουδιά.
(Τους τρέμουνε τους μάρτυράς μας οι ψευτοθεοί.)

Aνασκουμπώθηκεν ο ανόσιος Ιουλιανός,
νεύριασε και ξεφώνιζε: «Σηκώστε, μεταφέρτε τον,
βγάλτε τον τούτον τον Βαβύλα αμέσως.
Aκούς εκεί; Ο Aπόλλων ενοχλείται.
Σηκώστε τον, αρπάξτε τον ευθύς.
Ξεθάψτε τον, πάρτε τον όπου θέτε.
Βγάλτε τον, διώξτε τον. Παίζουμε τώρα;
Ο Aπόλλων είπε να καθαρισθεί το τέμενος.»

Το πήραμε, το πήγαμε το άγιο λείψανον αλλού·
το πήραμε, το πήγαμε εν αγάπη κ’ εν τιμή.

Κι ωραία τωόντι πρόκοψε το τέμενος.
Δεν άργησε καθόλου, και φωτιά
μεγάλη κόρωσε: μια φοβερή φωτιά:
και κάηκε και το τέμενος κι ο Aπόλλων.

Στάχτη το είδωλο· για σάρωμα, με τα σκουπίδια.

Έσκασε ο Ιουλιανός και διέδοσε—
τι άλλο θα έκαμνε— πως η φωτιά ήταν βαλτή
από τους Χριστιανούς εμάς. Aς πάει να λέει.
Δεν αποδείχθηκε· ας πάει να λέει.
Το ουσιώδες είναι που έσκασε.

(Από τα Ποιήματα 1897-1933, Ίκαρος 1984)

Η εμπειρία δεν είναι ποτέ περιορισμένη, και δε συμπληρώνεται ποτέ• είναι μια απέραντη ευαισθησία, ένας μεγάλος ιστός αράχνης κάποιας λογής. Φτιαγμένος από την πιο λεπτή μεταξωτή κλωστή, κρεμασμένος στο θάλαμο της συνείδησης και πιάνοντας κάθε ανεμόφερτο μόριο στο υφάδι του. Είναι αυτή καθαυτή η ατμόσφαιρα της διάνοιας... 
HENRY JAMES

, 

  Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας (1933). Είναι το τελευταίο ποίημα του Καβάφη• δεν πρόλαβε να το τυπώσει σε μονόφυλλο. Πέθανε στις 29 Απριλίου 1933.

     Σαστίσαμε στην Αντιόχειαν όταν μάθαμε 

     τα νέα καμώματα του Ιουλιανού..

     Κοραής: «Πολύ πλέον μ’ επαρηγόρησαν όσα μ’ έγραφες άλλοτε περί της φροντίδας των Καππαδοκών...»

     Ο Καβάφης έμεινε ώς το τέλος ένας λόγιος Φαναριώτης.

   Πίσω από τους Αντιοχείς αυτούς, αισθάνεται κανείς —είτε τον είχε υπόψη του ο Καβάφης, είτε όχι — το μεγάλον ίσκιο του Ναζιανζηνού• δεν ήταν άνθρωπος χωρίς μπρίο. Τον συλλογίζομαι συχνά, εδώ στην Άγκυρα, καθώς και την Αθήνα εκείνη του 4ου αιώνα• τα σχολειά της, τους νέους που μαζεύουνταν από τα πέρατα της οικουμένης για να μελετήσουν τον Ελληνισμό που ξαναφουντώνει• μια πανσπερμία σπουδαστών, κι ανάμεσό τους τις τρεις μεγαλύτερες φυσιογνωμίες του καιρού, που μέλλουνταν να συγκλονίσουν τον κόσμο: τον Ιουλιανό, τον Γρηγόριο τον Ναζιανζηνό, τον Βασίλειο τον Μέγα• δυνατούς, ανήσυχους χαρακτήρες, συμφοιτητές, ομήλικους, δεν έχουν περισσότερο από τέσσερα χρόνια διαφορά• κι αυτή την ελληνική παιδεία που μετατοπίζεται προς την Ανατολή και ποτίζει τόσο διαφορετικές δίψες• που δημιουργεί τόσους νέους συνδυασμούς και κράσεις, απαγίωτους ακόμη. Ξαναθυμούμαι το αιώνιο «εν μέρει... εν μέρει...» (30. λ´) του Καβάφη και χαίρομαι τον οργισμένο λόγο του Γρηγορίου όταν ο Ιουλιανός θέλησε να «απελάσει» τους χριστιανούς από την ελληνική λαλιά:

     «...κακούργως την προσηγορίαν μετέθηκεν επί το δοκούν, ώσπερ της θρησκείας όντα τον Έλληνα λόγον, αλλ’ ου της γλώσσης• και διά τούτο, ως αλλοτρίου καλού φώρας, των λόγων ημάς απήλασεν...» (Α´, ε´).14

     Σα να είχαν κλέψει ξένο πράγμα• σα να ήταν μοναχά δικός του ο ελληνικός λόγος —και νομοθετεί να μην ονομάζουνται πια Χριστιανοί αλλά Γαλιλαίοι (Α´, οστ´)• χάρισμά του λοιπόν οι ονομασίες, δε θα του τις διαφιλονικήσουν:

     «Ημείς δε ου παρακινήσομεν αυτοίς τα ονόματα• ουδέ γάρ εστιν εις ό,τι μεταθείημεν αν άλλο γελοιότερον, τους φαλλούς, και τους ιθυφάλλους, και τους μελαμπύγους, και τους απύγους, και τον τραγόπουν, και τον σεμνόν Πάνα, τον εκ πάντων μνηστήρων ένα θεόν, και όνομα λαβόντα την ύβριν...• ουκ ούν φθονήσομεναυτοίς ούτε των πραγμάτων, ούτε των ονομάτων• αλλ’ απολαυέτωσαν της εαυτών ευηθείας, και τοις αισχίστοις εγκαλλωπιζέσθωσαν• ει βούλοιντο δε, και τον Βουθοίναν παρήσομεν αυτοίς, και τον Τριέσπερον, ίνα και μάλλον αυτοίς χαρισώμεθα• τον και γεννώμενον ούτω, και γεννώντα μεγαλοπρεπώς, και άθλον ποιησάμενον τρισκαιδέκατον, εν μια νυκτί, τας Θεστίου πεντήκοντα θυγατέρας, ίν’ εκ τούτων ονομασθή Θεός...» (Α´, οζ´).

     Και τι μας εμποδίζει εμάς τους Χριστιανούς να του ανταποδώσουμε τα ίσα και να τον φωνάζουμε Ειδωλιανό, και Πισαίο, και Αδωναίο, και Καυσίταυρο, αυτόν τον «ευηθέστατο, και ασεβέστατο, και απαιδευτότατο τα μεγάλα»! (Α´, ξζ´). Αυτό το «γουρούνι, που κυλίστηκε στο βόρβορο» (Α´, νβ´), το είδε και μάντεψε τι λογής ήταν, στην Αθήνα, τον καιρό που σπούδαζαν:

     «...εποίει με μαντικόν η του ήθους ανωμαλία, και το περιττόν της εκστάσεως• είπερ μάντις άριστος, όστις εικάζειν οίδε καλώς. Ουδενός γαρ εδόκει μοι σημείον είναι χρηστού αυχήναπαγής, ώμοι παλλόμενοι και ανασηκούμενοι, οφθαλμός σοβούμενος και περιφερόμενος, και μανικόν βλέπων, πόδες αστατούντες και μετοκλάζοντες, μυκτήρ ύβριν πνέων και περιφρόνησιν, προσώπου σχηματισμοί καταγέλαστοι το αυτό φέροντες, γέλωτες ακρατείς τε και βρασματώδεις, νεύσεις και ανανεύσεις συν ουδενί λόγω, λόγος ιστάμενος και κοπτόμενος πνεύματι, ερωτήσεις άτακτοι και ασύνετοι, αποκρίσεις ουδέν τούτων αμείνους, αλλήλαις επεμβαίνουσαι και ουκ ευσταθείς, ουδέ τάξει προϊούσαι παιδεύσεως» (Β´, κγ´).

     Ο Ναζιανζηνός όχι μόνο εννοεί να δείξει πως ξέρει τα γράμματά του και τη μυθολογία του — άλλο ζήτημα αν οι μύθοι της παλιάς μισητής θρησκείας ηχούν στο στόμα του, με κάποιον τρόπο, σαν τους μύθους της ιπποσύνης στο στόμα του Θερβάντες — αλλά και φανερά χαίρεται τη φράση του και παρασύρεται από τον ήχο της και το ρυθμό της. Τούτο δεν είναι κάτι το ιδιαίτερο• είναι μέσα στις συνήθειες των ρητόρων της εποχής, που προσπαθούσαν να συγκινήσουν με μελωδικά μέσα. Άλλωστε οι Χριστιανοί πολεμούν τους ειδωλολάτρες με τις ίδιες τους τις τέχνες. H ακόλουθη περικοπή είναι από τον επινίκιο:

     «Ουκ έτι φθέγγεται δρυς• ουκ έτι λέβης μαντεύεται• ουκ έτι Πυθία πληρούται, ουκ οίδ’ ώντινων, πλην μύθων και ληρημάτων. Πάλιν η Κασταλία σεσίγηται, και σιγά, και ύδωρ εστίν ου μαντευόμενον, αλλά γελώμενον πάλιν ανδριάς άφωνος ο Απόλλων...• πάλιν ανδρόγυνος ο Διόνυσος, και χορόν μεθυόντων εξηρτημένος, και το μέγα σου μυστήριον ο φαλλός, και Προσύμνω τω καλώ θεός παθαινόμενος• ...πάλιν Αφροδίτη πόρνη γενομένη τε αισχρώς, και γάμων αισχρών υπηρέτις• πάλιν Αθηνά παρθένος τε εστί, και τίκτει δράκοντα• πάλιν Ηρακλής μαίνεται, μάλλον δε μαινόμενος πέπαυται• ... Γελώ σου τον Πάνα, και τον Πρίαπον, και τον Ερμαφρόδιτον, και τους υπό μανίας περικεκομμένους ή διεσπασμένους θεούς...» (Β´, λβ´).

               ...ο αποτρόπαιος 

     Ιουλιανός δεν βασιλεύει πια.

     Υπέρ του ευσεβέστατου Ιοβιανού ευχηθώμεν      (ρκζ´)

—τον τελευταίο στίχο θα τον εδιάβαζα ψαλμωδώντας, όπως ψέλνουν σήμερα στις εκκλησίες το «υπέρ του ευσεβεστάτου δεσπότου ημών δεηθώμεν». Έχω παραθέσει υπερβολικά μεγάλες περικοπές του Γρηγορίου• πώς ν’ αποχωριστεί κανείς από τέτοια κείμενα.

Γιώργος Σεφέρης, «Aκόμη λίγα για τον Aλεξανδρινό» (1962)

Για το "Κρυφό Σχολειό"

 

Κρυφό Σχολειό: Ένας εκπαιδευτικός θύλακας στα πέτρινα χρόνια 

(αναδημοσίευση από το περιοδικό fractal τ. 82 , 16/03/2021)

   Μελετώντας κανείς την ελληνική σχολική παιδεία κατά τους προεπαναστατικούς χρόνους αλλά και κατά την περίοδο της Επανάστασης του 1821, διαπιστώνει, μέσα από την πλούσια βιβλιογραφία και αρθρογραφία, ότι συνέχιζε η βυζαντινή παράδοση της λειτουργίας δομών στοιχειώδους εκπαίδευσης μέσα από ενοριακά και μοναστηριακά σχολεία. Στους παραπάνω εκκλησιαστικούς χώρους, μοναχοί και ιερείς με διδακτικά εγχειρίδια τα εκκλησιαστικά βιβλία δίδασκαν στους ευάριθμους μαθητές τους στοιχειώδεις γλωσσικές γνώσεις και μετέδιδαν ηθικοθρησκευτικές αρχές.[1]  Μέσα στο πλαίσιο λειτουργίας αυτών των πρώτων, μη συστηματικών και στοιχειωδών, σχολείων δημιουργήθηκε και αναπαράχθηκε ο θρύλος του «Κρυφού Σχολειού» που εξυπηρέτησε σε μεταγενέστερους χρόνους ποικίλες ιδεολογικές οπτικές. Από τη διελκυστίνδα των πολλών και αλληλοαναιρούμενων απόψεων ξεχωρίζουμε αυτές του Γ. Βλαχογιάννη και του Τ. Γριτσόπουλου, που, ενώ σε μια πρώτη ανάγνωση φαίνονται να διίστανται, ο προσεκτικός αναγνώστης μπορεί να οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι, τελικά, «συνομιλούν». 

   Συγκεκριμένα, ο Γ. Βλαχογιάννης υποστηρίζει[2]  ότι δεν υπήρξε το «Κρυφό Σχολειό» στις ελληνικές περιοχές κατά την περίοδο της οθωμανοκρατίας βάσει τεκμηριωμένων επιστημονικών δεδομένων και ότι το κύριο υποστηρικτικό επιχείρημα της ύπαρξής του είναι ένα αποκύημα της λαϊκής μούσας, που έπλασε το γνωστό παιδικό τραγούδι: «φεγγαράκι μου λαμπρό…».

   Αναλυτικότερα, παραθέτει πειστική επιχειρηματολογία με την οποία προσπαθεί να ανασκευάσει τον μύθο του «Κρυφού Σχολειού» που εξυπηρέτησε ιδεολογικούς σκοπούς. Κατ’ αρχάς, θεωρεί ότι η συστηματική νυχτερινή μετάβαση των παιδιών εν χορώ, μέσα στην άγρια φύση των ορεινών χωριών, στους ναούς και τα μοναστήρια με σκοπό την παρακολούθηση μαθημάτων θα προκαλούσε την επέμβαση των Τούρκων και την επίθεση των άγριων ζώων. Άρα, καμία μάνα δεν θα εμπιστευόταν να αφήσει το παιδί της να περιπλανάται μεσάνυχτα στην ύπαιθρο για να λάβει μια επισφαλή εκπαίδευση. Ακόμη, τονίζει ότι οι Τούρκοι δεν συμβίωναν με τους Χριστιανούς  στα χωριά, ειδικά της Στερεάς, αλλά ακόμη και στον Μοριά όπου υπήρχε συγχρωτισμός με Τούρκους, οι τελευταίοι επέτρεπαν τη λειτουργία χριστιανικών εκκλησιών και μοναστηριών που πρόσφεραν στοιχειώδεις γνώσεις στη γλώσσα. Μάλιστα, όπως προσθέτει, στον Μοριά και στη Ρούμελη υπήρχαν και ορισμένα ανώτερα σχολεία, που λειτουργούσαν με την άδεια της τοπικής οθωμανικής αρχής. Βέβαια, μέσα στους ναούς και στα μοναστήρια δεν γινόταν συστηματικό μάθημα, με διδακτικούς στόχους, αλλά αποστήθιση περικοπών και ψαλμών από λειτουργικά βιβλία. Υπήρχε, σύμφωνα με τις πηγές που διαθέτει, η συνήθεια, ο παπάς να ανοίγει την εκκλησία αργά τη νύχτα, πριν το ξημέρωμα, και τα παιδιά να πηγαίνουν, μερικές φορές, την ίδια ώρα, για να τον βοηθήσουν και με την ελπίδα να δεχτούν τα πρόσφορα και να δαμάσουν την πείνα τους. Για λόγους, επομένως, υλικής και πνευματικής επιβίωσης, οι μητέρες τους τα ξυπνούσαν μέσα στη νύχτα και τα μάθαιναν το γνωστό παιδικό τραγούδι, ώστε αφενός να αμβλύνεται η αντίδρασή τους από τη βίαιη αφύπνιση και αφετέρου να αγαπήσουν το πρωινό ξύπνημα.

   Επιπλέον, ο Βλαχογιάννης επικαλείται τον λόγο του πρώην Υπουργού Παιδείας, Ευταξία, στον οποίο, απαντώντας στον βουλευτή Ντηλιγιάννη, υποστηρίζει ότι τόσο στην προεπαναστατική περίοδο όσο και κατά την επανάσταση του’ 21 δεν υπήρχαν συστηματικά σχολεία και ότι τα «κολλυβογράμματα» που μάθαιναν τα παιδιά στους ναούς δεν αρκούσαν για να τα βοηθήσουν να χειρίζονται σωστά την ελληνική γλώσσα. Η ανάδειξη κάποιων φωτισμένων ανθρώπων της εποχής οφειλόταν είτε στην έμφυτη φιλομάθεια και ευστροφία τους είτε στην αναζήτηση στοιχειώδους εκπαίδευσης στο εξωτερικό και παράλληλα με τις εμπορικές τους δραστηριότητες.

  Από την άλλη μεριά, ο Τ. Γριτσόπουλος υποστηρίζει[3]  ότι το «Κρυφό Σχολειό» δεν συνιστά ιστορικό ψεύδος, όπως έχει διατυπωθεί από διάφορους μελετητές. Συγκεκριμένα, αφού κάνει μια ιστορική αναδρομή ξεκινώντας από τη βυζαντινή περίοδο κατά την οποία αναπτύχθηκε ιδιαίτερη μέριμνα για τη διδασκαλία των «ιερών γραμμάτων» με παράλληλη αποστροφή των κλασικών, τονίζει ότι τα μοναστήρια αποτέλεσαν τους πρώτους παιδευτικούς θύλακες, καθώς διέθεταν δυναμικό με γνώσεις αλλά και μέσα για τη διάδοση της Παιδείας.

   Αμέσως μετά την Άλωση αρχίζει μια συστηματική προσπάθεια οργάνωσης της εκπαίδευσης στην Κωνσταντινούπολη από τον Πατριάρχη Γεννάδιο Σχολάριο, ο οποίος, στη βάση των προνομίων που του παρείχε ο Μωάμεθ ο Πορθητής, ξεκινάει από την ίδρυση της Μεγάλης του Γένους Σχολής και τη δημιουργία σχολείων μόνο στην Κωνσταντινούπολη. Ωστόσο, στην ύπαιθρο αλλά και στην ευρύτατη περιοχή, πέρα από την Κωνσταντινούπολη, δεν ήταν εφικτή η οργάνωση συστηματικής εκπαίδευσης, παρά το γεγονός ότι είχε προηγηθεί η βυζαντινή εκπαιδευτική παράδοση. 

   Εξάλλου, οι Τούρκοι κατακτητές δεν απαγόρευαν ρητά την ίδρυση σχολείων, ώστε γι’ αυτό τον λόγο και αιτιοκρατικά να δημιουργούνται «Κρυφά Σχολειά». Είναι αδιαμφισβήτητο ότι η ηθική κρίση, η υποδούλωση, η επαχθής φορολογία και το παιδομάζωμα απέτρεπαν οποιαδήποτε παιδευτική κίνηση και κατέπνιγαν κάθε ιδέα για ίδρυση οργανωμένων σχολείων από τους Έλληνες. Εξάλλου, και οι λόγιοι, που θα μπορούσαν να ηγηθούν τέτοιων κινήσεων είτε είχαν καταφύγει στο εξωτερικό είτε είχαν ακολουθήσει την οδό του αναχωρητισμού, οπότε ήταν αδύνατο να αναλάβουν την πρωτοβουλία της δημιουργίας και της στελέχωσης επίσημων σχολείων.

   Σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές που επικαλείται ο αρθρογράφος, μόλις σαράντα με πενήντα χρόνια πριν από την Επανάσταση άρχισαν να ιδρύονται κάποια υποτυπώδη σχολεία από τις κατά τόπους Εκκλησίες. Κάτω από το άγρυπνο μάτι του κατακτητή, οι νέοι τις νυχτερινές και τις πρώτες πρωινές ώρες συνήθιζαν να προσέρχονται σε ναούς και μονές για να ασκήσουν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα με την ανοχή του θεοκρατικού καθεστώτος των Τούρκων. Μάλιστα, στις νυχτερινές πορείες τους και προκειμένου να διασκεδάσουν τους φόβους τους αλλά και συναισθηματικά να εκφράσουν τη λατρεία τους για τα γράμματα τραγουδούσαν το γνωστό λαϊκό τραγούδι, εχέγγυο, για αρκετούς, της ύπαρξης των κρυφών σχολειών: «φεγγαράκι μου λαμπρό…». Το γνήσιο αυτό τραγούδι, δημιούργημα της λαϊκής μούσας, περιέχει ιστορική αλήθεια και απηχεί τις διδαχές της βυζαντινής πίστης για «τα θεία και ιερά γράμματα». Στα μοναστήρια, οι νέοι με εγχειρίδια τα λειτουργικά βιβλία, εκτός από την καλλιέργεια της θρησκευτικής τους συνείδησης αντλούσαν και στοιχειώδεις γλωσσικές γνώσεις. Συνεπώς, το «Κρυφό Σχολειό» είναι ένα τοπωνύμιο που σχετίζεται αφενός με την πιθανολογούμενη μορφή ενός κρυφού και δυσπρόσιτου διδακτηρίου μέσα σε μια μονή και αφετέρου με τη λαϊκή φαντασία που αρέσκεται στη δημιουργία μύθων και θρύλων που εκπορεύονται από πραγματικά γεγονότα.

Ωστόσο, ο όρος Κρυφό Σχολειό είναι πραγματικός και παραπέμπει στη Μονή Φιλοσόφου, στη Δημητσάνα. Η φυσική θέση του μοναστηριού σε απόκρημνη περιοχή συνετέλεσε ώστε να υπάρξει εκεί αδιάλειπτη πνευματική δραστηριότητα και να δημιουργηθεί παιδευτική παράδοση. Έτσι, από τον 17ο αιώνα, η Μονή ονομάζεται Κρυφό Σχολειό,(σώζεται και σχετική πινακίδα που το επιβεβαιώνει παράλληλα με τα σωζόμενα έγγραφα) προσφέροντας παιδεία και αναδεικνύοντας πολλούς σπουδαίους Δημητσανίτες, όπως ο οικουμενικός Πατριάρχης Διονύσιος Α΄. Επομένως, αυτό είναι το κατ’ εξοχήν Κρυφό Σχολειό, και από τη Μονή Φιλοσόφου, στη συνέχεια και κατ’ επέκταση, ονομάστηκαν όλα τα σχολεία της υποδουλωμένης επικράτειας προκειμένου να εξάρουν το εθνικό φρόνημα.

   Επιλογικά, ο Τ. Γριτσόπουλος δέχεται την ύπαρξη του Κρυφού Σχολειού όχι όμως την περιβεβλημένη με τον μανδύα του μύθου και της ιδεολογικής σκοπιμότητας. Επιχειρηματολογώντας, εμμένει στον λειτουργικό ρόλο που διαδραμάτισαν αυτά τα μη οργανωμένα σχολεία σε περίκλειστους χώρους μοναστηριών και ναών στην προεπαναστατική και επαναστατική περίοδο και παρουσιάζει το παράδειγμα της Μονής Φιλοσόφου, του κατεξοχήν Κρυφού Σχολειού, που σαν κι αυτό και, τηρουμένων των αναλογιών, λειτούργησαν και όλα τα άλλα στις κατά τόπους μονές της υπαίθρου και πρόσφεραν ουσιαστικό έργο στην πνευματική αφύπνιση του Γένους.

   Συνθέτοντας τις δύο, φαινομενικά, αντικρουόμενες απόψεις οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι το «Κρυφό Σχολειό» υπήρξε μια πραγματική και πρώιμη πρακτική παρεχόμενης εκπαίδευσης σε πέτρινα χρόνια που κάλυπτε ευκαιριακά και με υποτυπώδεις διαδικασίες τα κενά της γλωσσικής και θρησκευτικής παιδείας των υπόδουλων Ελλήνων. Συνέχιζε μια παγιωμένη παράδοση των βυζαντινών χρόνων αλλά με αναγκαίες προσαρμογές και εύλογες εκπτώσεις. Ήταν μια λύση ανάγκης για την εποχή του και τις συνθήκες που την όριζαν, που, ωστόσο, μεταβλήθηκε στη σύγχρονη εποχή σε αντικείμενο ιδεολογικής αντιπαράθεσης και πολιτικών σκοπιμοτήτων.

Ελένη Κ. Παπαδοπούλου, φιλόλογος-εκπαιδευτικός Δ.Ε.

https://www.fractalart.gr/kryfo-scholeio/

  1.Βαλαής Διονύσιος,  Εκκλησία και Σχολική Παιδεία επί τη βάσει πατριαρχικών και συνοδικών εγγράφων περιόδου 1593-1821, Μπαρμπουνάκης 2018, 63-74.

  2.Βλαχογιάννης Γιάννης, «Το κρυφό Σκολειό», Ν. Εστία 38 (Ιούλ.-Δεκ. 1945), 678-683

 3. Γριτσόπουλος Τάσος, «Το Κρυφό Σχολειό», Παρνασσός 4 (1962), 66-90.

Διδακτικό σενάριο για το Ολοκαύτωμα

  

  Το παρακάτω διδακτικό σενάριο της Δρ Σωτηρίας Καλασαρίδου αφορά στην εξέταση  του "κόσμου" των στρατοπέδων συγκέντρωσης και εξόντωσης μέσα από τις αφηγήσεις και αναπαραστάσεις ηρώων που βρίσκονται στην εφηβική ηλικία και μπορεί να εφαρμοστεί στην Γ΄Γυμνασίου και Α΄Λυκείου στα μαθήματα της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και Ιστορίας. Επιπλέον, το παρόν υλικό μπορεί να αξιοποιηθεί από τους διδάσκοντες για την πραγματοποίηση εκδηλώσεων για την Ημέρα Μνήμης των θυμάτων του Ολοκαυτώματος.

Απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης 30/10/1944

Εισβολή-Κατοχή-Απελευθέρωση (30/10/1944) της Θεσσαλονίκης .
Πώς είδαν τα γεγονότα οι έφηβοι (τότε) Ντίνος Χριστιανόπουλος, Γιώργος Ιωάννου και Νίκος Μπακόλας; Ποια είναι η σύγχρονη ιστοριογραφική τεκμηρίωση;

Μηχανουργείο και Λογοτεχνία

Το κτηριακό συγκρότημα της Σχολής Τεχνών και Επαγγελμάτων "Χαμηδιέ" κατασκευάστηκε το 1903 και αποτελούσε τμήμα του οθωμανικού ορφανοτροφείου Ισλαχανέ. Στη Σχολή λειτουργούσε μηχανουργείο, ξυλουργείο, χυτήριο και σιδηρουργείο όπου φοιτούσαν ορφανά παιδιά. Μετά από πολλές και καταστροφικές ανθρώπινες επεμβάσεις στα κτήρια που εκτείνονταν σε μια μεγάλη έκταση που έφτανε μέχρι τη σημερινή οδό Αγίου Δημητρίου, απέμεινε ο χώρος των εργαστηρίων, που μετά την αποκατάστασή του έχει μετατραπεί σε Πολυχώρο Πολιτισμού στην οδό Ελ. Ζωγράφου (απέναντι από τα κοιμητήρια της Ευαγγελίστριας). Έτσι, επιτεύχθηκε και η επανάχρηση του αξιόλογου συγκροτήματος της παλιάς πόλης της Θεσσαλονίκης. Στον χώρο εκπονούνται εκπαιδευτικά προγράμματα που απευθύνονται και στην Πρωτοβάθμια και στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Ειδικά, μπορεί να γίνει πολύ εποπτική η επίσκεψη για τους μαθητές των ΕΠΑΛ και ενδείκνυται για μαθητές με προβλήματα όρασης, καθώς διαθέτει ενημερωτικό υλικό στη γραφή Braille.

βίντεο με δραματοποιήσεις

Στους χώρους της έκθεσης με τις βιοτεχνικές χρήσεις, οι επισκέπτες μπορούν να αναστοχαστούν τα ιστορικά, πολιτιστικά, κοινωνιολογικά αλλά και λογοτεχνικά συμφραζόμενα της Θεσσαλονίκης των αρχών του 20ου αιώνα.
Ειδικότερα, οι αναφορές λογοτεχνών στα τεχνικά επαγγέλματα, τη βιοπάλη και την παιδική εργασία
βρίσκουν εικόνες στα καλοδιατηρημένα εκθέματα

Τόρνοι

Το παιδί, από δώδεκα χρονώ, έπιασε δουλειά σ' ένα μηχανουργείο. Επειδή ο νόμος έλεγε από δεκατεσσάρω και πάνω, κάνανε τ' αδύνατα δυνατά για να πιάσει δουλειά. Ήθελε να βοηθήσει τη μάνα του. Τώρα ήτανε δεκαπέντε χρονώ, δούλευε πάντα στο μηχανουργείο και το βράδυ πήγαινε σε τεχνική σχολή. Το κακό πρωτοφανερώθηκε ένα απόγευμα, στο μηχανουργείο, την ώρα που δούλευε. Τόπιασε ένας βήχας πολύ δυνατός — έβηχε τον τελευταίο καιρό, μα δεν είχε δώσει σημασία, — και ξαφνικά έβγαλε αίμα. Το πήγανε στις κοινωνικές ασφαλίσεις. Το είδανε στις ακτίνες. Του βγάλανε και πλάκα. Ήτανε πειραγμένος ο αριστερός πνεύμονας.
— Ανάπαυση, καλό φαΐ, καθαρός αέρας ! είπε ο γιατρός στη μάνα, που το βλέμμα της ήτανε γεμάτο φόβο, ακόμα πιο βαθύ φόβο από άλλοτε.
Και πρόσθεσε:
— Επίσης, προσοχή στον ψυχικό παράγοντα!
Αντώνης  Σαμαράκης, Ζητείται Ελπίς, ο Τοίχος, 1954




…Αργότερα η μάνα του τον έστειλε στο μαγαζί του θείου που’ χε μηχανές και μαστόρους να μάθει την τέχνη κι ο Αργύρης είδε από πολύ μικρός τα γυαλιστερά σίδερα, όχι σαν παιχνίδια, μα για δουλειά. Ο θείος του τον είχε για θελήματα, να σκουπίζει τη μηχανή, να μαζεύει τα εργαλεία.
[…] Ο τόρνος με τα μηχανήματα και τις λαβές ήταν ένα μυστήριο που θαρρούσε πως ποτέ δε θα το νιωθε…
Αντρέας Φραγκιάς, Άνθρωποι και σπίτια, 1955

…Στο τραπέζι ο πατέρας μου είπε ότι αύριο ξεκινάει τη δουλειά. Σ’ ένα μηχανουργείο στον Πειραιά. Τα λεφτά δεν είναι καλά. Το ξέρει, τον πληρώνουν, λέει, κάτω από το βασικό. Αλλά, τι να κάνεις… Δεν γίνεται αλλιώς. Δεν μπορεί να περιμένει άλλο για μια καλύτερη δουλειά.

Ευγενία Φακίνου, Αστραδενή, 1987

Προϊόντα παραγωγής

μέσα στο συγκρότημα υπήρχε και το παλιό 3ο Γυμνάσιο Αρρένων, για το οποίο έγραψαν οι λογοτέχνες απόφοιτοί του Γιώργος Ιωάννου και Ηλίας Πετρόπουλος.

Ο Πολυχώρος Πολιτισμού "Χαμηδιέ" αποτελεί σημείο αναφοράς και πόλο έλξης για την τοπική κοινωνία και συνιστά επικουρικό διδακτικό μέσο για διαθεματικές προσεγγίσεις σε όλα τα μαθήματα. 

Η κ. Αρετή Κονδυλίδου, Λαογράφος-Κοινωνική Ανθρωπολόγος επιμελήτρια της έκθεσης
και υπεύθυνη των εκπαιδευτικών προγραμμάτων

Επικοινωνία: 2310206910, 2310213800

Κάλβος : Σφαγή της Χίου και της Συρίας

  Οι στίχοι του Ανδρέα Κάλβου ενέπνευσαν τον Γάλλο ζωγράφο Ντελακρουά να αποδώσει τη σφαγή της Χίου. Η φωτογραφία του πολεμικού ανταποκριτή για το λουτρό αίματος στη Συρία δεν είναι προϊόν έμπνευσης, αλλά προσπάθεια ενημέρωσης της παγκόσμιας κοινότητας για τις σφαγές που συντελούνται σ' αυτή τη χώρα. Οι στίχοι του Κάλβου πάντα επίκαιροι, πάντα ταιριαστοί με την αδηφάγα πολεμική μανία των άδικων. Εξάλλου, ο πόλεμος και οι βαρβαρότητές του θα μαίνονται παντού και πάντα " ἕως ἂν ἡ αὐτὴ φύσις ἀνθρώπων ᾖ" (Θουκυδίδη, 3, 82, 2).

Μάθημα λογοτεχνίας με φιλολογικά, ιστορικά, καλλιτεχνικά και κοινωνιολογικά περικείμενα

Ανδρέας Κάλβος

 Ωδή έκτη. Εις Χίον

 ιζ΄.

    Ω λαιμοί των αθώων

παιδιών μας, ω πλευρά

σεβάσμια των μητέρων,

γερόντων κόμαι εις τ' αίμα

                αθλίως βρεγμέναι!

Musée du Louvre
Η καταστροφή της Χίου
φωτ. Ελένη Παπαδοπούλου

Ωδή Ογδόη. Eις Aγαρηνούς

ις΄.

    H σάλπιγγα, τα τύμπανα

σας προσκαλούν• αδίκους

ασυνέτους πολέμους

φέρετε, κατασφάξατε

                τα έθνη αθώα.     

                 ιζ΄.

    Όχι μόνον τον ίδρωτα,

αλλά και τ' αίμα οι τύραννοι

ζητούσιν απόσας,

κ' αφ' ου ποτάμια εχύσατε

                μήπως τους φθάνει.     

                 ιη΄.

    Tην πνοήν σας αχόρταστοι

επιθυμούν• αλλοίμονον

αν ποτε επί τα σφάγια

των τυράννων αναστε-

 -νάξη η ψυχή σας.  

       

Ο δρόμος ένα ποτάμι αίματος από τις σφαγές αθώων στη Συρία
 http://annoyingsuff.blogspot.gr/2016/02/blog-post_22.html

                   

Μνήμη και Λήθη: Το Ολοκαύτωμα του Χορτιάτη

" Κείνη τη μέρα σώπαιναν οι λύκοι, γιατί ούρλιαζαν οι άνθρωποι"  Μ. Λουντέμης

  Στις 2 Σεπτεμβρίου του 1944 η δρεπανοφόρος Άτροπος Μοίρα επέλεξε τον Χορτιάτη να ακοντίσει τα δικά της αιματοβαμμένα μηνύματα. Να θερίσει 149 μίσχους, να κόψει με μια απότομη κίνηση τα χρώματα της ίριδας που ρίζωναν στους πρόποδες του Χορτιάτη και να αφήσει μόνο μαύρο και κόκκινο, καπνό και αίμα.

  Στις 2 Σεπτεμβρίου του 1944 ο Χορτιάτης πλήρωσε βαρύ τίμημα για την αντιστασιακή του δράση. Πλήρωσε με 149 αθώες ζωές και τη σχεδόν εκ βάθρων καταστροφή του, διότι δεν έσκυψε το κεφάλι στον κατοχικό ζυγό, δεν έπλευσε στα δύσκολα χρόνια κόστα - κόστα, ούτε έμεινε στα ρηχά, μα έστρεφε το ακρόπρωρό του στα ανοικτά, μπήκε στις τρικυμίες με υψωμένη την αντιστασιακή παντιέρα.

  Ο θάνατος ενός Γερμανού στρατιώτη - χημικού σε μια τυχαία ένοπλη συμπλοκή στο Ρωμαϊκό Υδραγωγείο (Καμάρα), μεταξύ ανταρτών του ΕΛΑΣ, που είχαν στήσει ενέδρα για άλλο λόγο και Γερμανών, που συνόδευαν προπορευόμενο (κατά μία ώρα περίπου…) όχημα της εταιρείας Ύδρευσης και μετέβαιναν στις πηγές της Αγίας Παρασκευής για να τις απολυμάνουν, επίσπευσε την προαποφασισμένη και καλά οργανωμένη απόφαση των Γερμανών και των Σουμπερταίων Ταγματασφαλιτών να αφανίσουν τον Χορτιάτη και τους κατοίκους του.

  Λίγες ώρες αργότερα από το πρωινό επεισόδιο, οι γερμανικές δυνάμεις συνεπικουρούμενες από ορδές ταγματασφαλιτών του Σούμπερτ, θα φτάσουν στο Χορτιάτη με 32 οχήματα έτοιμες να εφαρμόσουν το προμελετημένο τους σχέδιο. Ξεσπούν σε πράξεις παράφορης βίας, σκοτώνουν βρέφη, βιάζουν, εκτελούν εν ψυχρώ, καίνε και λεηλατούν. Συγκεντρώνουν όσους δεν έχουν εγκαταλείψει το χωριό στο φούρνο του Γκουραμάνη και στο σπίτι του Νταμπούδη, μετατρέποντας τους δυο χώρους σε κρεματόρια. Ο απολογισμός θα είναι τραγικός: 149 άτομα θα καούν ζωντανά ή θα εκτελεστούν, από τα οποία τα 51 κάτω των 18 ετών. Ανάμεσά τους ένα βρέφος 2 μηνών, ο Αλέξανδρος Σαρβάνης. 

Μπάμπης Νανακούδης

Πηγή: http://hortiatis570.gr/interesting/item/707-to-kapsimo-tou-xortiati-71-xronia-meta

  Το μνημείο που διατηρεί τη μνήμη του ολοκαυτώματος του Χορτιάτη αποσιωπά τη  δράση των "Ελλήνων" συνεργατών των Γερμανών κι έτσι αντί να συμβάλλει στην ιστορική μνήμη δίνει ένα μονοσήμαντο και κατευθυνόμενο προσανατολισμό στην ιστοριογνωσία!

φωτ. Ε. Παπαδοπούλου

Τα εναπομείναντα από την πύρινη λαίλαπα οστά των Χορτιατινών
φωτ. Ε. Παπαδοπούλου

Οστεοφυλάκιο-Οικία Νταμπούδη
φωτ. Ε. Παπαδοπούλου

Ιστορία και ψηφιακή αφήγηση

 Πώς η αγάπη για την ιστορία και την ιστοριογνωσία εκδηλώνεται από ένα μαθητή; Η αποστήθιση και η ξερή απομνημόνευση χρονολογιών και ονομάτων αποστασιοποιούν και καθιστούν απωθητική την ιστορική γνώση. Αντίθετα, οι νέες τεχνολογίες και οι δυνατότητες που προσφέρουν, καθιστούν ιδιαίτερα ελκυστική την αναστροφή με την ιστορία και διαμορφώνουν ένα πάρεργο που προσφέρει δημιουργική αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου και ποιοτική προσέγγιση της ιστορικής γνώσης. Ο μαθητής Βασίλης Μπρέντας δημιούργησε το προσωπικό του κανάλι στο youtube και αφηγείται με ψηφιακό τρόπο διάφορα θέματα του ιστορικού σύμπαντος. Μάλιστα, στο πλαίσιο της πολυπολιτισμικής επικοινωνίας των απανταχού θιασωτών της ιστορίας, εκφράζεται με αγγλικούς υπότιτλους. Ωστόσο, μέσα στην τάξη, η παρουσίαση των εργασιών του γίνεται στην ελληνική γλώσσα.

Δείτε το κανάλι https://www.youtube.com/channel/UCqADnjBPCI8ZiswpCCvRVuQ

Το ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης

Ο ποιητής και πεζογράφος Γιώργος Ιωάννου κατέγραψε με τον δικό του ιδιαίτερο αφηγηματικό τρόπο όσα είδε και διαπίστωσε από τον διωγμό των Εβραίων της Θεσσαλονίκης από τους Γερμανούς και, όπως ομολογεί ο ίδιος, τα έγραψε μόνο για τους αθώους εκείνους και για κανέναν άλλο...

 Είναι χαρακτηριστικά τα αποσπάσματα από το πεζογράφημά του "Εν ταις ημέραις εκείναις" (σελ. 58-70 από τις εκδόσεις Κέδρος, 1984) που σταχυολογείται στον τόμο ''Η πρωτεύουσα των Προσφύγων"

•  Θα προσπαθήσω ώστε η κατάθεσή μου αυτή για το διωγμό και την εξόντωση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης επί γερμανικής κατοχής να είναι ξερή —ξερή και στεγνή— χωρίς ιστορικές και φιλολογικές επεκτάσεις ή αμφίβολα ακούσματα. Και όλα αυτά από σεβασμό προς το φριχτό μαρτύριό τους, που μόνο το πένθος και την άκρα σοβαρότητα εμπνέει.   Δεν είναι, άλλωστε, πολλά, ούτε ιδιαιτέρως συνταραχτικά αυτά που έχω να πω εγώ για την υπόθεση, γιατί ήμουν τότε μικρό παιδί —φτωχός και περίκλειστος έφηβος— με βάσανα και προβλήματα, που τον κρατούσαν κιόλας σε απόσταση από τους άλλους. Πάντως, οι Εβραίοι στη Θεσσαλονίκη ήταν τόσο πολλοί και τόσο μπλεγμένοι με τη ζωή μας, ώστε όσο κλειστός και αν ήσουν ήταν αδύνατο να μην υποπέσει στην αντίληψή σου η συμφορά, που τους είχε βρει. 

• Η Θεσσαλονίκη για αρκετές ημέρες, όχι περισσότερες από μήνα, είχε πλημμυρίσει από κίτρινα κινούμενα άστρα. Πραγματικά ήταν πολύ καλομελετημένο το σημάδι. Διακρινόταν από πολύ μακριά. Ο συμμαθητής μας —στο Γ' Γυμνάσιο αρρένων— Μπεραχιάς ήρθε στο σχολείο φορώντας το άστρο του. Τα παιδιά, που δεν καταλαβαίνουν από τέτοια, είδαν το πράγμα από την εύθυμη πλευρά και άρχισαν να τον πειράζουν. Ήταν, άλλωστε, οι περισσότεροι παιδιά των πάνω συνοικιών της Θεσσαλονίκης, όπου είχε ελάχιστους Εβραίους, και ήταν ασυνήθιστοι στη θέα του άστρου. Εκτός αυτού ήταν παιδιά της εργατιάς, της φτωχολογιάς, κακομαθημένα, πεινασμένα, αρπακτικά, σκληρά παιδιά, με πολλή ζήλια μέσα τους προς την οικονομική άνεση. Ακόμη και εμένα με τυραννούσαν, γιατί ήμουν πιο συμμαζεμένος από αυτούς. Κάποια στιγμή, θυμάμαι, ένας τους έκανε ένα χάρτινο σταυρό, πήρε ρετσίνι από τα πεύκα της αυλής, και κόλλησε το σταυρό στη ράχη του Μπεραχιά, στο παλτό του. Ο καημένος ο Μπεραχιάς, είχε κάτι το μη παιδικό απάνω του, περπατούσε αργά με το άστρο μπροστά και το σταυρό στην πλάτη. Αλλά δεν μπορώ να πω ότι γινόταν καμιά καζούρα γύρω του. Ήταν ένα κακόγουστο αστείο, που είναι ζήτημα αν ο ίδιος το κατάλαβε. Σε λίγες μέρες έπαψε να έρχεται σχολείο. Ήταν ένα παιδί ψηλό, σιωπηλό, αργοκίνητο και πάρα πολύ ήσυχο. 

  Η λογοτεχνική αποτύπωση της κτηνωδίας σε συνδυασμό με τις μαρτυρίες των ευάριθμων επιζώντων και την υπεύθυνη ιστορική έρευνα, δεν επιτρέπουν τη λήθη για ένα γεγονός που αμαύρωσε την ανθρωπότητα και τη στιγμάτισε για πάντα. Ελπίζουμε πως με ανάλογες συλλογικές αλλά και ατομικές καταδύσεις στη μνήμη, οι μαύρες σελίδες της ιστορίας δε θα επαναλαμβάνονται και οι άνθρωποι θα σταματήσουν να σκέφτονται τον πόλεμο και θα θέσουν στο επίκεντρο όλων των πράξεών τους τον Άνθρωπο , εκτελώντας το χρέος τους να λέγονται άνθρωποι.

Εικόνες και Κείμενα που ενσταλάζουν τον πόθο για ειρήνη...

Αθηνά Τζινίκου (1942-2016)

Στις 23 Φεβρουαρίου 2016 έφυγε από τη ζωή η Αθηνά Τζινίκου-Κακούλη, φιλόλογος, λαογράφος, τ. Διευθύντρια του Μουσείου του Μακεδονικού Αγώνα και ζωγράφος.

Γεννήθηκε το 1942 και μεγάλωσε στο Βελβεντό. Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Με το έργο της αναδείχτηκε σε μια από τις σημαντικότερες πνευματικές μορφές του τόπου μας τα τελευταία πενήντα χρόνια.

Συνέγραψε πλήθος εργασιών και εξέδωσε βιβλία ιστορικού και λαογραφικού περιεχομένου. 

Δασκάλες-Ηρωίδες

 Στο κοιμητήριο της Ευαγγελίστριας στην Θεσσαλονίκη, καθώς μπαίνεις δεξιά, άγνωστο στους πολλούς, είναι θαμμένες τέσσερις δασκάλες, τέσσερις ηρωίδες: Η Λίλη Βλάχου, η Αικατερίνη Χατζηγεωργίου, η Βελίκα Τράικου και η Αγγελική Φιλιππίδου. Και οι τέσσερις είναι δασκάλες, νέα κορίτσια, που μαρτύρησαν για τη Μακεδονία την περίοδο του Αγώνα. Η τελευταία ηρωίδα, η Αγγελική Φιλιππίδου, υπηρετούσε το 1906, στην Αγριανή Σερρών. Οι Βούλγαροι Κομιτατζήδες, επειδή ανασταίνει, στα φοβισμένα σκλαβόπουλα, «ψυχή και Χριστό», θέλουν να την δολοφονήσουν. Στις 12 Δεκεμβρίου του 1906 οι συμμορίες των Κομιτατζήδων επιτίθενται στο χωριό. Η Αγγελική και ο άντρας της, επίσης δάσκαλος, είναι στο στόχαστρο. Το σπίτι της πολιορκείται. Οι δύο σύζυγοι ατρόμητοι πολεμούν. Μία σφαίρα θρυμματίζει το γόνατο της δασκάλας. Ξημερώνει ο Θεός και οι Βούγλαροι φεύγουν. Στο χωριό καταφθάνει ο Έλληνας πρόξενος στις Σέρρες Αντώνης Σαχτούρης. Προτείνει στην τραυματισμένη δασκάλα να την μεταφέρουν αμέσως στο νοσοκομείο των Σερρών. Αρνείται. Τον παρακαλεί να την βάλουν επάνω σε φορείο και να σταματούν, για λίγο, σε όλα τα χωριά, που θα διασχίσουν ως τις Σέρρες. Έτσι και έγινε. Την βάζουν οι «αγαθοί» Μακεδόνες σε ένα πρόχειρο φορείο και διαβαίνουν τα χωριά. Σε κάθε πλατεία σταματούν. Η ηρωίδα δασκάλα φωνάζει, νουθετεί, βροντολαλεί το «εστιν ουν Ελλάς και η Μακεδονία». Είναι συγκλονιστική η πορεία της, αιματοβαμμένη. «Το αίμα της στην τραγική εκείνη πορεία σταγόνα-σταγόνα έβαφε τη μακεδονική γη και γινόταν αρραβώνας με την λευτεριά», γράφει η εξαίρετη φιλόλογος-ιστορικός, Αθηνά Τζινίκου στο βιβλίο της «η Μακεδόνισσα στον θρύλο και την ιστορία». 

Καλάς, οι απόγονοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου στο Πακιστάν

 Στο πλαίσιο της προσέγγισης της ενότητας ο Μέγας Αλέξανδρος και το έργο του στην Ιστορία Α΄Λυκείου, οι μαθητές ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα να παρουσιάσουν την πολιτιστική εξερεύνηση του στρατηλάτη. Οι εργασίες που παρουσιάστηκαν συνέβαλαν στην εμπέδωση της ιστορικής γνώσης αλλά και μάς έδωσαν το έναυσμα για προβληματισμό και ανταλλαγή απόψεων.

Kalas from Eleni Papadopoulou

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΓΕΝΟΥΣ

    Ήταν το βιβλίο της Ιστορίας που, ευτυχώς, πρόλαβα και διδάχτηκα στην Ά Λυκείου. Το βιβλίο αυτό άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο διδασκόταν μέχρι τότε το μάθημα  και για εμάς τους μαθητές αποτελούσε έναυσμα για προβληματισμό και συζητήσεις μέσα και έξω από τις σχολικές αίθουσες. Δυστυχώς, η προσπάθεια υπήρξε θνησιγενής, καθώς κάτω από το βάρος μεγάλων πολιτικών πιέσεων αποσύρθηκε! Εξακολουθεί να ¨συνυπάρχει¨ στη βιβλιοθήκη μου με άλλα ιστορικά εγχειρίδια και να τονίζει τη διαχρονικότητα για να μην πω την προφητική του διάσταση!

 Στη δεκαετία του 1980 και συγκεκριμένα κατά την περίοδο 1984-1989 στα ελληνικά σχολεία διδασκόταν ένα εγχειρίδιο ιστορίας το οποίο δεν ακολουθούσε την πεπατημένη και παραβίαζε τους «κανόνες» και τα θέσφατα της σχολικής ιστορίας. Έφερε τον τίτλο Ιστορία του Ανθρώπινου Γένους και συγγραφέας του ήταν ο Λευτέρης Σταυριανός. Ο Λευτέρης Σταυριανός  ή Leften Stavrianos (1913-2004) υπήρξε ελληνοκαναδός ιστορικός. Καθηγητής σε καναδικά και αμερικανικά πανεπιστήμια δίδαξε παγκόσμια και σύγχρονη ελληνική και βαλκανική ιστορία. Θεωρείται ένας από τους θεμελιωτές της ολιστικής προσέγγισης και ερμηνείας της παγκόσμιας ιστορίας και της ιστορίας του ανθρώπου. Με πεδίο αναφοράς την κοινωνική ιστορία και με αφετηρία την εξελικτική ανθρωπολογία και το μαρξισμό, ο Σταυριανός εισηγήθηκε μια συνολική θεώρηση της εξέλιξης του ανθρώπου διασυνδέοντας σε παγκόσμια κλίμακα την πολιτική και στρατιωτική ιστορία από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα με τις κοινωνικές και οικονομικές δομές, την τεχνολογία, την οικολογία, την εκπαίδευση, τις επικοινωνίες, τον καταναλωτισμό, τη μετανάστευση κ.ά. Ο Λευτέρης Σταυριανός προσέφερε σε μια πατρίδα που την φανταζόταν μέσα στη ρομαντική αχλή, όπως συνήθως βλέπουν την Ελλάδα οι Έλληνες της διασποράς, ένα βιβλίο ιστορίας που κανένας εδώ τότε δεν μπορούσε να διανοηθεί.

 Ωστόσο, το εγχειρίδιο του Σταυριανού γνώρισε σφοδρές αντιδράσεις τόσο από συντηρητικούς κύκλους όσο και από κόμματα της αριστεράς. {…}

Ποια είναι τα στοιχεία που καθιστούσαν αυτό το σχολικό εγχειρίδιο επίμαχο; Θα περιοριστώ σε λίγες μόνο ενδεικτικές και, δυστυχώς, επίκαιρες επισημάνσεις:

Αντίθετα με τη συντριπτική πλειονότητα των ελληνικών σχολικών εγχειριδίων Ιστορίας, τα οποία ήταν (και εξακολουθούν να είναι) διαποτισμένα από μια εθνοκεντρική οπτική, ο Σταυριανός ήθελε οι μαθητές να είναι πρωτίστως πολίτες του κόσμου, ενώ ταυτόχρονα τους καλούσε να διατηρούν τα ιδιαίτερα πολιτισμικά χαρακτηριστικά της πατρίδας τους και να απορρίπτουν συνειδητά τα καταναλωτικά πρότυπα της παγκοσμιοποίησης.

Απώτερος στόχος του ήταν να αποκαλύψει τις εγγενείς παθολογίες των σύγχρονων κοινωνιών και να τις συσχετίσει με ανάλογες παθολογίες παλαιότερων κοινωνικών συγκροτήσεων.

Οι δεκάδες παραδειγματικές περιπτώσεις που επικαλείται ο συγγραφέας –από την Ινδία και τις Φιλιππίνες ως τη Νιγηρία, την Κύπρο και τη Χιλή –αναδεικνύουν με εντυπωσιακή ενάργεια την αλληλεξάρτηση της τοπικότητας με την παγκοσμιότητα και κατατείνουν όλα σε ένα μήνυμα που αφορά όλους τους λαούς του πλανήτη, πλούσιους και φτωχούς: στην ανάγκη αντίστασης στα υπερεθνικά κέντρα εξουσίας, καθώς και στην ανάγκη υπεράσπισης της πολιτισμικής ταυτότητας και των τοπικών θεσμών, πολιτικών και οικονομικών. Η υπεράσπιση της ετερότητας όμως, σύμφωνα με τον Σταυριανό, δεν πρέπει να γίνει  με την εσωστρέφεια, τον απομονωτισμό και την πολιτισμική περιχαράκωση, αλλά με τη διεύρυνση των δημοκρατικών θεσμών και τη διεθνοποίηση των προβλημάτων των τοπικών κοινωνιών, κάτι που μπορεί σήμερα να πραγματοποιηθεί με την αξιοποίηση των ΜΜΕ. Αυτό είναι, κατά την άποψή του, ένα από τα ισχυρότερα ειρηνικά όπλα που διαθέτουν οι λαοί του Τρίτου Κόσμου απέναντι στα ισχυρά κράτη και στα οικονομικά κέντρα που τους εκμεταλλεύονται.

Αυτό που έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον για κάποιον που θα επιχειρούσε σήμερα μια επικαιρική ανάγνωση του βιβλίου του Σταυριανού, είναι ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζει την έννοια του «Τρίτου Κόσμου».  Για την περίοδο 1400-1770 περιλαμβάνει στον Τρίτο Κόσμο την ανατολική Ευρώπη και τη Λατινική Αμερική. Για την περίοδο 1770-1870 εντάσσει σε αυτόν τη Μέση Ανατολή και τις Ινδίες, ενώ ως το 1914 προσθέτει την Κίνα, τη Ρωσία και ολόκληρη την αφρικανική ήπειρο. Μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ως «Τρίτος Κόσμος» ορίζεται το σύνολο των λαών που επιζητούν την απεξάρτησή τους από τις αποικιοκρατικές ή μη δυνάμεις που τους εκμεταλλεύονται. Υπ’ αυτή την έννοια στον Τρίτο Κόσμο υπάγονται ακόμη και τα κράτη της κεντρικής και νότιας Αμερικής, τα οποία τελούν υπό καθεστώς πολιτικής και οικονομικής εξάρτησης και εκμετάλλευσης από επιχειρήσεις δυτικών συμφερόντων ή από κράτη, όπως οι ΗΠΑ. Αναρωτιέμαι, αν ζούσε σήμερα ο Σταυριανός και παρατηρούσε όσα συμβαίνουν στην καρδιά του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, στην Ελλάδα και όχι μόνο, αν θα εισηγούνταν την αρχή μιας νέας φάσης του Τρίτου Κόσμου, μιας φάσης που θα περιλάμβανε το σκληρό πυρήνα των κρατών του ευρωπαϊκού consensus.
 
Υπ’ αυτή την έννοια, υπό μια επικαιρική δηλαδή και διασταλτική προσέγγιση της έννοιας του Τρίτου κόσμου, θα είχε πραγματικά ενδιαφέρον να δούμε πώς ο Σταυριανός ερμηνεύει το φαινόμενο της φτώχειας και της εξαθλίωσης των λαών του Τρίτου Κόσμου.
• Μεταξύ άλλων ο συγγραφέας αποδίδει την οικονομική εξαθλίωση και την πολιτική και κοινωνική αστάθεια που βιώνουν οι λαοί αυτοί
• στην απροκάλυπτη και ανεξέλεγκτη δράση των πολυεθνικών εταιριών στις χώρες του Τρίτου Κόσμου κυρίως στους τομείς της γεωργίας και της βιομηχανίας,
• στις ωμές πολιτικές παρεμβάσεις των δυτικών δυνάμεων που φτάνουν μέχρι την ανατροπή δημοκρατικών κυβερνήσεων,
• στον έλεγχο των ΜΜΕ και στη χειραγώγηση της κοινής γνώμης,
• στις μεθοδεύσεις των δυτικών κρατών και των εταιριών τους που στοχεύουν στην υπαγωγή των μετααποικιακών κρατών σε καθεστώς οικονομικής υποτέλειας (δανεισμός, επενδύσεις) και
• στη βιομηχανοποίηση και στις τεχνολογικές εφαρμογές στην οικονομία και τις παραγωγικές δραστηριότητες των κατοίκων του Τρίτου Κόσμου, οι οποίες όχι μόνο δεν οδηγούν σε άνοδο του βιοτικού τους επιπέδου, αλλά αυξάνουν την ανεργία και γιγαντώνουν τα μεταναστευτικά ρεύματα προς τα αστικά κέντρα και τις δυτικές χώρες.
• Πρέπει να σημειωθεί ότι την περίοδο που διδασκόταν το εγχειρίδιο αυτό, στην Ελλάδα δεν υπήρχαν μετανάστες και, ως εκ τούτου, πολλά από τα ζητήματα που ο συγγραφέας θίγει, όπως η μετανάστευση, δεν άπτονταν των καθημερινών εμπειριών των μαθητών. Αν όμως το βιβλίο αυτό διδασκόταν σήμερα, θα ήταν επίκαιρο όσο ποτέ, δεδομένου ότι η Ελλάδα όχι μόνο έχει κατακλυστεί από εκατοντάδες χιλιάδες εξαθλιωμένους μετανάστες από την Ασία, την Αφρική και την Ανατολική Ευρώπη, αλλά και υφίσταται με απροκάλυπτο τρόπο πολιτικές μεθοδεύσεις υπαγωγής της οικονομίας της σε καθεστώς υποτέλειας και διεθνούς ελέγχου –μεθοδεύσεις παρόμοιες με αυτές που ο Σταυριανός αναφέρει ότι εφαρμόζονταν στα δικτατορικά καθεστώτα των χωρών του Τρίτου Κόσμου πολλές δεκαετίες πριν.

Αντιγράφω το σχετικό απόσπασμα που αφορά στη δράση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και τη διαπλοκή του με πολιτικούς και στρατιωτικούς φορείς και συμφέροντα: «Οι συγκαλυμμένες ενέργειες και δραστηριότητες, που έχουν ακτίνα δράσης σε ολόκληρο τον πλανήτη, πραγματοποιούνται κύρια από τις μυστικές υπηρεσίες και ο αριθμός τους είναι πράγματι εντυπωσιακός. Το σημαντικό γεγονός πάντως είναι ότι συνδυάζονται με δραστηριότητες των διεθνών οικονομικών Οργανισμών, όπως της Διεθνούς Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (Δ.Ν.Τ.). Επειδή οι Η.Π.Α. συνεισφέρουν κατά το μεγαλύτερο ποσοστό σε αυτούς τους οργανισμούς, ασκούν την επιρροή τους για τη διάθεση των δανείων. Τα δάνεια αυτά χορηγούνται κάτω από συγκεκριμένους όρους που επιβάλλουν συμπίεση των αμοιβών των εργαζομένων, διευκόλυνση της κερδοσκοπικής δραστηριότητας των ιδιωτικών επιχειρήσεων, περιστολή των κοινωνικών δαπανών κτλ., δηλαδή αναπαράγουν τις σχέσεις ανισότητας και στο εσωτερικό της χώρας μεταξύ της εργασίας και του κεφαλαίου και μεταξύ της χώρας αυτής και των πλουσίων χωρών. Τα δικτατορικά και αυταρχικά καθεστώτα παρέχουν εγγυήσεις ότι δε θα πραγματοποιηθούν σημαντικές μεταβολές στις σχέσεις αυτές, γι’ αυτό και ενισχύονται και οικονομικά και στρατιωτικά. Είναι χαρακτηριστικό ότι στη Χιλή, τη Ν. Κορέα, τη Ν. Αφρική και την Ταϋλάνδη τα ποσά που χορηγήθηκαν από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο αυξήθηκαν αλματωδώς, όταν ανέλαβαν την εξουσία δικτατορικά καθεστώτα» (σσ. 142-144).

Νομίζω ότι ακόμη και ο πιο καλόπιστος παρατηρητής των όσων συμβαίνουν σήμερα στη χώρα μας θα αναγνώριζε τις προφανείς ομοιότητες της δράσης του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, όπως την περιέγραφε ο Λ. Σταυριανός στη δεκαετία του 1980 αναφερόμενος σε χώρες του Τρίτου Κόσμου, με τις πολιτικές που υφίσταται η Ελλάδα σήμερα. Το κρίσιμο ερώτημα βέβαια είναι το γιατί. Γιατί πολιτικές που εφαρμόζονταν σε «υπανάπτυκτες» χώρες με ολοκληρωτικά καθεστώτα και «πρόθυμους» συνεργάτες, τώρα κτυπούν τις πόρτες του «πολιτισμένου» δημοκρατικού δυτικού κόσμου; Το ζήτημα είναι ασφαλώς σύνθετο και δεν μπορεί κανείς να το προσεγγίσει μέσα στα στενά όρια ενός τέτοιου κειμένου. Είναι όμως φανερό ότι βρισκόμαστε σε ένα ραγδαία μεταβαλλόμενο γεωπολιτικό τοπίο, όπου στο όνομα των «κανόνων της αγοράς» μεταλλάσσονται έννοιες που ως τώρα θεωρούσαμε σχεδόν αυτονόητα θετικές: η Ευρώπη, η δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η εκπαίδευση, η εργασία.

Ωστόσο ο Λευτέρης Σταυριανός δεν ήταν απαισιόδοξος. Το όραμά του για το αύριο συνοψίζεται στο τρίπτυχο Δημοκρατία-Εκπαίδευση-Ενημέρωση. Ως δημοκρατία εννοεί το πολίτευμα που στηρίζεται στην ενεργό συμμετοχή των πολιτών στη λήψη των αποφάσεων και στην άσκηση της εξουσίας (συμμετοχική δημοκρατία) και όχι τις αντιπροσωπευτικές εκδοχές με τις οποίες εφαρμόζεται στα δυτικά κράτη (αντιπροσωπευτική δημοκρατία). Ακολούθως, προτείνει τη δημιουργία εκπαιδευτικών συστημάτων στις χώρες του Τρίτου Κόσμου, τα οποία θα υπηρετούν την κοινωνική πρόοδο και αλλαγή και όχι τον παγκόσμιο καπιταλισμό. Τέλος, υποστηρίζει τη διαρκή ενημέρωση των πολιτών όλου του πλανήτη, η οποία μπορεί  να προσφέρει στους λαούς του Τρίτου Κόσμου (και όχι μόνο, θα προσθέταμε σήμερα) διεθνή στήριξη, ώστε να αποτρέψει τις ωμές, πραξικοπηματικές επεμβάσεις που πραγματοποιούν σε αυτούς  τα πλούσια δυτικά κράτη.

Το θέμα μας λοιπόν σήμερα είναι η παιδεία. Είναι η παιδεία που αποτύχαμε να δώσουμε σε όλους τους συμπολίτες μας που βιώνουν τον πανικό της απώλειας της καταναλωτικής τους ευδαιμονίας περιμένοντας στις ουρές μπροστά στα ΑΤΜ των τραπεζών. Στην ουσία, αυτό στο οποίο καλούμαστε να απαντήσουμε είναι ένα  δίλημμα που αφορά στην ανθρωπολογική ιδιοσυστασία των επόμενων κοινωνιών μας: Θέλουμε αφελείς τεχνοκράτες και τεχνοκρατούμενους υπηκόους ή κριτικά σκεπτόμενους πολίτες; Ή, με μια άλλη διατύπωση, θέλουμε πράγματι η εκπαίδευσή μας να παράγει πολίτες που δεν χειραγωγούνται;

Αν η απάντησή μας είναι ειλικρινά θετική, τότε οφείλουμε να συμπεριλάβουμε στους πυλώνες της εκπαίδευσης που ευαγγελιζόμαστε την πολιτική παιδεία, βασική παράμετρος της οποίας είναι και η διδασκαλία της ιστορίας. Ίσως έτσι θα πετύχουμε επιτέλους να απεγκλωβιστούμε από το αγωνιώδες ψυχωσικό ερώτημα «τώρα τι κάνουμε;», το οποίο σαν ηχώ διαχέεται διαρκώς γύρω μας και μέσα μας και εμποδίζει κάθε νηφάλια και ορθολογική διαχείριση της κρίσης…

Διασκευασμένο άρθρο του Άγγελου Α. Παληκίδη, Λέκτορα Διδακτικής της Ιστορίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΠΗΓΗ: alfavita.gr

ΝΥΧΤΕΡΙΝΟ ΤΡΕΝΟ ΓΙΑ ΤΗ ΛΙΣΑΒΟΝΑ

 Όταν η Λογοτεχνία συναντάει την Ιστορία γεννιέται ένα βιβλίο που προβληματίζει, τέρπει και προσφέρει ανεκτίμητη γνώση πάνω στην ανθρώπινη ψυχή και τον λογισμό. Στη συγκεκριμένη περίπτωση το βιβλίο του Πασκάλ Μερσιέ εκτός των άλλων ενέπνευσε και την επιτυχημένη μεταφορά της ιστορίας στον κινηματογράφο.

Ο λατινιστής Ράιμουντ Γκρεγκόριους, καθηγητής σ’ ένα λύκειο της Βέρνης, πασίγνωστος για την εμμονή του στο μάθημά του και στην αξία της γνώσης, άνθρωπος μοναχικός, χωρίς οικογένεια, εγκαταλείπει ξαφνικά τη δουλειά του και παίρνει το πρώτο νυχτερινό τρένο για τη Λισαβόνα, απλώς και μόνο επειδή έτυχε να συναντήσει μια νεαρή γυναίκα στο ποτάμι, έτοιμη ν’ αυτοκτονήσει, και μαγεύτηκε ακούγοντάς τη να μιλάει πορτογαλικά.
  Στη Λισαβόνα θα ακολουθήσει τα ίχνη ενός ποιητή, του Αμαντέου ντε Πράντου, θα γνωρίσει μέρη, ανθρώπους, γυναίκες, συνήθειες, βιβλία… και, το κυριότερο, σκέψεις, ιδέες, επιθυμίες. Και όταν έρθει αντιμέτωπος με το θάνατο, θα αναγκαστεί να αντικρίσει τη ζωή με άλλο μάτι.

Ένα εξαιρετικά λεπτοδουλεμένο μυθιστόρημα, ύμνος στην αξία της ζωής!


Στην ταινία εντυπωσιάζουν η προβολή της Λισαβόνας με την αριστοτεχνική φωτογραφία και η αφήγηση των γεγονότων της εποχής του δικτάτορα Σαλαζάρ.

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΝΗΜΗΣ (ΜΕΤΩΠΟ 1940-1941)

από το ημερολόγιο του Άγγελου Τερζάκη:

18/11/1940
Φεύγουμε για το Μέτωπο. Κυριακή απόγευμα ώρα 4.40΄. Όλη η κακομοίρα η Ρωμιοσύνη μας χαιρέτησε στο πέρασμά μας. Νέοι, γέροι, γυναίκες, παιδιά. Μας στέλνουν φιλιά. Κάνανε το σταυρό τους κι ύστερα σηκώνανε στον ουρανό τα χέρια. Λυπάμαι τους συναδέλφους μου που δεν γνώρισαν τέτοιες στιγμές. Τα δάκρυα σού ρχονται στα μάτια. Οι συνάδελφοι πρόσφεραν καραμέλες, τσιγάρα.

19/11/1940
Συναντήσαμε πρωί-πρωί ένα τραίνο με τραυματίες. Τα παιδιά γίνονται μελαγχολικά. Οι ελαφρά τραυματισμένοι είναι όρθιοι και μας χαιρετούνε γελώντας. Ρωτούν τι σύνταγμα είμαστε. Ένας τους φωνάζει: “Τους φάγαμε”. Μας δίνουνε οι αξιωματικοί τη διαταγή να έχουμε τα όπλα μας γεμάτα (ίσως, μη φανεί αεροπλάνο).

20//11/1940
Όλα τα πράγματα γίνονται πολύτιμα: Ένα κομμάτι σπάγγου, ένα κομμάτι εφημερίδα, ένα σπίρτο. Καπνίζουμε το τσιγάρο ώσπου να κάψει το δάχτυλο.

Στρατόπεδο κοντά στον Άραχθο.
Βρέχει. Κλεισμένοι στ’ αντίσκηνο τρώμε καρύδια και κουραμάνα. Οι αρβύλες μας έχουν οκάδες τη λάσπη.
Την ώρα του προσκλητηρίου πέρασε ένα αυτοκίνητο με τέσσερις Ιταλούς αιχμαλώτους. Ο ένας, ο ταγματάρχης είναι ευδιάθετος, μασουλάει. Οι φαντάροι τούς προσφέρουν καρύδια, τσιγάρα. Είναι οι τρεις αχώριστοι. Όλοι αξιωματικοί. Ο ένας νέος, λιγνός, με ακαλλιέργητο γενάκι σκύβει το κεφάλι και δεν κοιτάζει γύρω, δεν μιλάει. Είναι ντροπιασμένος, αποφεύγει τα βλέμματά μας. Του προσφέρουν τσιγάρο και αρνείται ευγενικά.

Τα γράμματα του νεκρού. Τον βρήκανε νεκρό, έξω από το Καλπάκι. Ήτανε λέει, πεσμένος, ανάσκελα, ως 25 χρονών. Αντόνιο Τσεκκαρέλι τον έλεγαν. Του γράφει η μάνα του και ο θειος του με τη θεία νουνά του.
Λίγες λέξεις, τυπικές σχεδόν. Η μάνα: “Χαίρομαι που είσαι καλά. Μια mamma δεν μπορεί παρά να εύχεται το γρήγορο γυρισμό του γιου της. Τη φωτογραφία σου τη λάβαμε. Δε σου στείλαμε δικές μας, όχι γιατί δεν φροντίσαμε αλλά γιατί ο καιρός ήταν, αυτές τις μέρες συννεφιασμένος. Ο πατέρας σου κι οι αδερφάδες σου, σε χαιρετούν και προσμένουν να γυρίσεις. Απρίλης 1940″.
Οι φαντάροι γελούνε χοντρά.

7/1/1941
Ποιος θα μου δώσει ποτέ πίσω τους μήνες αυτούς, τους μοναδικούς, που το παιδάκι μου μεγαλώνει, που κάθε μέρα του, κάθε στιγμή του είναι και μια καινούργια λέξη, μια καινούργια νόηση, μια καινούργια χαρά, και που εγώ δεν θα την ξαναβρώ ποτέ, δεν θα τις χαρώ ποτέ μου;

19/1/1941
Από το πρωί σήμερα βροντάει το κανόνι. Σαν βροντή. Ένας αυτόμολος που παρουσιάστηκε εδώ είπε πως οι Ιταλοί θάκαναν σήμερα γενική επίθεση. Λοιπόν αυτό είναι.
Η πρώτη και τελευταία ίσως προσπάθεια του Καμπαλέρο. Πίσω της -λέει το δελτίο του Στρατηγείου- κρύβεται τέλεια αποσύνθεση. Βλέπει τον κλοιό που περισφίγγεται γύρω από το Τεπελένι και αγωνίζεται να τον σπάσει.

-Τι μέρα είναι σήμερα;
-Στην κοινωνία των ανθρώπων Πέμπτη. Σ’ εμάς τίποτα.

ΑΓΓΕΛΟΣ ΤΕΡΖΑΚΗΣ “ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ”
Εκδόσεις ΑΣΤΡΟΛΑΒΟΣ/ΕΥΘΥΝΗ

ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ: Μνησιπήμων πόνος

  15 Μαρτίου του 1943, αναχωρούσε από τον παλιό Σιδηροδρομικό Σταθμό της Θεσσαλονίκης το πρώτο τρένο του θανάτου για το στρατόπεδο - κολαστήριο του Άουσβιτς, που μετέφερε σ' ένα ταξίδι, χωρίς επιστροφή για τους περισσότερους, περίπου 2.800 Εβραίους της πόλης.  Ηταν μία ''φάση'' του τραγικού ολοκαυτώματος.

ολοκαυτωμα from Eleni Papadopoulou

 Εξαιρετική η τανία: The boy in the stripe pajamas, που βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο του Τζον Μποϊν παρουσιάζει με αφοπλιστικό τρόπο το ολοκαύτωμα των Εβραίων στα ναζιστικά στρατόπεδα. Όχι μόνο γιατί η φρίκη τους είναι «αυστηρώς ακατάλληλη για ανηλίκους», αλλά γιατί μόνο έτσι θα μπορούσε να ιστορήσει το άρρητο.