Κωνσταντίνου και Ελένης

 

Κωνσταντίνου και Ελένης

Τραγούδι της Κική Δημουλά ‧ 1998

Κύριε

Σού έφερα το πρόσφορο

Ζεστή ακόμα η σαρξ με σφραγίδα

Εδώ το χαρτονόμισμα να δώσεις κάτι στο κερί

Που σού διαβάζει οδυρμούς εν περιλήψει

Κι εδώ είναι το χαρτί με των ψυχών τα ονόματα

Όσα μπορείς άγίασον

Για την ελένη κυρίως ενδιαφέρομαι

Ήτανε κάποτε η μάνα μου τώρα δεν ξέρω

Τι συγχωνεύσεις έκανες

Αν σε κοινό αυλάκι ρέει

Το ίδιο αίμα με το ξένο

Αν το αδειάζεις ως απόβλητο

Εκεί που υδρεύονται οι πίστεις

Αν το επεξεργάζεσαι βαφή για τα τριαντάφυλλα

Βαφή για τον θυμό των άυλων πραγμάτων

Να ρίχνεις καμιά στάλα από δαύτο

Στο μαύρο που 'ναι οι πληγές αίμα δικό τους είναι

Ελένη νά σ’ την δείξω μην τη μπερδέψεις

Με άλλες έτσι που κατάργησε τα επίθετα

Κατάργησες τις ανομοιότητες

Μόνο διακριτικό που τουςαπέμεινε

Είναι πόσο τούς ξέχασαν

Και πόσο ακόμα τους θυμούνται

Αλλά αυτό εσένα μάλλον σε μπερδεύει

Το έργο σου εσύ το αναγνωρίζεις

Απ’ το ευδιάκριτο εκείνο αδιακρίτως

Ελένη ελένη άσε τον αθανάσιον

Τον έχω αναλάβει εγώ αυτόν

Τον αναπαύω εγώ αυτόν σε πουπουλένια κλάματα

Τη μάνα μου αγίασον

Έλα πιο κάτω να σ’ την δείξω

Είναι εκείνη η συρμάτινη φουρκέτα

Διχαλωτή αιωρείται σαν κεραίες

Σβησμένου αποτυπώματος μικρού σαλιγκαριού

Έτσι έζησαν τα λιγοστά μαλλιά της

Γυροφέρνοντας το σχήμα ενός κότσου

Ίδιο με ασθενικό σαλιγκαριού καβούκι

Που όλο ξεγλιστρούσαν και κατέρρεαν

Αδύναμοι οι κύκλοι του απ’ την περιέλιξή τους

Καί ή φουρκέτα συνέχισε μάνα για λίγο εσύ

Να τρέξω εγώ να πιάσω τον κρυφτούλη ήχο

Της πτώσης άφθαρτα όπως χτυπά

Επάνω στην πλακόστρωτη την πατρική επιφάνειά μου

Αυτή είναι δες την καλά

Κοίτα μη μού αγιάσεις ξένη μάνα

Καί γίνει τώρα η στοργική ορφάνια μου

Μετά από τόσα χρόνια μητριά μου

Κάλβος : Σφαγή της Χίου και της Συρίας

  Οι στίχοι του Ανδρέα Κάλβου ενέπνευσαν τον Γάλλο ζωγράφο Ντελακρουά να αποδώσει τη σφαγή της Χίου. Η φωτογραφία του πολεμικού ανταποκριτή για το λουτρό αίματος στη Συρία δεν είναι προϊόν έμπνευσης, αλλά προσπάθεια ενημέρωσης της παγκόσμιας κοινότητας για τις σφαγές που συντελούνται σ' αυτή τη χώρα. Οι στίχοι του Κάλβου πάντα επίκαιροι, πάντα ταιριαστοί με την αδηφάγα πολεμική μανία των άδικων. Εξάλλου, ο πόλεμος και οι βαρβαρότητές του θα μαίνονται παντού και πάντα " ἕως ἂν ἡ αὐτὴ φύσις ἀνθρώπων ᾖ" (Θουκυδίδη, 3, 82, 2).

Μάθημα λογοτεχνίας με φιλολογικά, ιστορικά, καλλιτεχνικά και κοινωνιολογικά περικείμενα

Ανδρέας Κάλβος

 Ωδή έκτη. Εις Χίον

 ιζ΄.

    Ω λαιμοί των αθώων

παιδιών μας, ω πλευρά

σεβάσμια των μητέρων,

γερόντων κόμαι εις τ' αίμα

                αθλίως βρεγμέναι!

Musée du Louvre
Η καταστροφή της Χίου
φωτ. Ελένη Παπαδοπούλου

Ωδή Ογδόη. Eις Aγαρηνούς

ις΄.

    H σάλπιγγα, τα τύμπανα

σας προσκαλούν• αδίκους

ασυνέτους πολέμους

φέρετε, κατασφάξατε

                τα έθνη αθώα.     

                 ιζ΄.

    Όχι μόνον τον ίδρωτα,

αλλά και τ' αίμα οι τύραννοι

ζητούσιν απόσας,

κ' αφ' ου ποτάμια εχύσατε

                μήπως τους φθάνει.     

                 ιη΄.

    Tην πνοήν σας αχόρταστοι

επιθυμούν• αλλοίμονον

αν ποτε επί τα σφάγια

των τυράννων αναστε-

 -νάξη η ψυχή σας.  

       

Ο δρόμος ένα ποτάμι αίματος από τις σφαγές αθώων στη Συρία
 http://annoyingsuff.blogspot.gr/2016/02/blog-post_22.html

                   

λογοτεχνία και φιλαναγνωσία

 Ολοκληρώνοντας το μάθημα της λογοτεχνίας στην Α΄Λυκείου, οι μαθητές μου παρουσίασαν τις συνθετικές εργασίες τους. Η προβολή τους στην τάξη έδωσε ποικίλα κίνητρα για μελλοντικές αναγνώσεις και διαμόρφωσε μια όμορφη και ελπιδοφόρα σχολική ατμόσφαιρα. Η ιδιότυπη λέσχη ανάγνωσης γεννήθηκε και θα συνεχίσει να επιδαψιλεύει όνειρα, προβληματισμούς και πνευματικές απολαύσεις.

 αντιπροσωπευτικά δείγματα  είναι οι παρακάτω εργασίες της Γιώτας , της Στέλλας και της Μέτας.

γιωτα from Eleni Papadopoulou

στελλα from Eleni Papadopoulou

ζωρζ σαρη from Eleni Papadopoulou

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ

Λογοτεχνικά ρεύματα, μια εργασία της Μέτας Ατματζίδου για την ενότητα Παράδοση και Μοντερνισμός.

λογοτεχνικα ρευματα (1) from Eleni Papadopoulou

Για τη διδασκαλία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α΄Λυκείου

  Εξαιρετικό το βοήθημα για τη Λογοτεχνία της Α΄Λυκείου που επιμελήθηκε η Αγάθη Γεωργιάδου, από τις εκδόσεις Μεταίχμιο !

 Γράφτηκε σύμφωνα με το νέο Πρόγραμμα Σπουδών και τον νέο τρόπο αξιολόγησης του μαθήματος και δομείται με βάση τις τρεις προτεινόμενες για την Α΄ Λυκείου διδακτικές ενότητες .
 Κάθε διδακτική ενότητα διακρίνεται σε θεματικές υποενότητες με συγκεκριμένες προτάσεις επιλεγόμενων κειμένων.
  Στο παράρτημα περιλαμβάνονται απαντήσεις σε ερωτήσεις της Τράπεζας Θεμάτων στις δύο πρώτες διδακτικές ενότητες, ενώ η έκδοση συμπληρώνεται από Γλωσσάρι με τους σημαντικότερους λογοτεχνικούς όρους.
  Το βιβλίο απευθύνεται τόσο στους εκπαιδευτικούς όσο και στους μαθητές παρέχοντάς τους χρήσιμο υλικό για τη διδασκαλία τους, μεθοδολογικά εργαλεία, τρόπους προσέγγισης και απαντήσεις σε ερωτήσεις και δραστηριότητες.

Πολίνα Μοίρα

Ποιητικές σκέψεις θερινών ημερών.

Μανόλης Αναγνωστάκης, "Προσχέδιο δοκιμίου πολιτικής αγωγής", Τα ποιήματα. 1941 - 1971, Αθήνα, εκδ. Στιγμή, 1985, σσ.173-174.

ΠΡΟΣΧΕΔΙΟ ΔΟΚΙΜΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Οι τσαγκαράδες να φτιάσουν όπως πάντα γερά παπούτσια

Οι εκπαιδευτικοί να συμμορφώνονται με το αναλυτικό πρόγραμμα του Υπουργείου

Οι τροχονόμοι να σημειώνουν με σχολαστικότητα τις παραβάσεις

Οι εφοπλιστές να καθελκύουν διαρκώς νέα σκάφη

Οι καταστηματάρχες ν' ανοίγουν και να κλείνουν σύμφωνα με το εκάστοτε ωράριο

Οι εργάτες να συμβάλλουν ευσυνείδητα στην άνοδο του επιπέδου παραγωγής

Οι αγρότες να συμβάλλουν ευσυνείδητα στην κάθοδο του επιπέδου καταναλώσεως

Οι φοιτητές να μιμούνται τους δασκάλους τους και να μην πολιτικολογούν

Οι ποδοσφαιριστές να μη δωροδοκούνται πέραν ενός λογικού ορίου

Οι δικαστές να κρίνουν κατά συνείδησιν και εκτάκτως μόνον, κατ' επιταγήν

Ο τύπος να μη γράφει ό,τι πιθανόν να εμβάλλει εις ανησυχίαν τους φορτοεκφορτωτάς

Οι ποιητές όπως πάντα να γράφουν ωραία ποιήματα.

Σημ.: Πρόκειται περί προσχεδίου, ως ο τίτλος, και προσφέρεται εις ελευθέραν δημοσίαν συζήτησιν. Μετά τας ακουσθησομένας απόψεις θα γίνει τελική επεξεργασία υπό ομάδος εγκρίτων Ποιητών και θα παραδοθεί εις το κοινό προς γνώσιν και αναμόρφωσιν.

Μάθημα Λογοτεχνίας στη Βιβλιοθήκη

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ: Διαβάζουμε ποίηση και δημιουργούμε  μέσα στη σχολική βιβλιοθήκη  (ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α΄ΛΥΚΕΙΟΥ)

ΑΦΟΡΜΗ: ΣΕΦΕΡΗΣ-ΕΛΥΤΗΣ-ΡΙΤΣΟΣ

1. ΣΤΟΧΟΙ

1. Να αποκτήσουν οι μαθητές/τριες ουσιαστική επαφή με τη Λογοτεχνία κατά τρόπο ελκυστικό και άμεσο.

2. Να έλθουν σε επαφή με άλλες μορφές τέχνης π.χ. Μουσική, (μέσω μελοποιημένων έργων ποιητών), Κινηματογράφο.

3. Να μάθουν ενεργητικά και δημιουργικά και να εμπεδώσουν τις γνώσεις της Ν.Ε. Λογοτεχνίας και της Ν.Ε. Γλώσσας μέσω της βιωματική μάθησης.

4. Να αναπτύξουν γνωστικές δεξιότητες (σύγκρισης, αντιπαράθεσης, περιγραφής, ερμηνείας, ανάλυσης, επιχειρηματολογίας, αξιολόγησης, δημιουργικότητας) που μέσω των κατάλληλων δραστηριοτήτων θα μετουσιωθούν σε ικανότητα παραγωγής λογοτεχνικού λόγου.

5. Να διερευνηθούν και στη συνέχεια να καλλιεργηθούν και να αναδειχθούν ενδεχόμενες λογοτεχνικές κλίσεις των μαθητών/τριών.

2. ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ

1η ΩΡΑ : Αφιέρωμα  στη ζωή και το έργο του Γ. ΣΕΦΕΡΗ , Ο. ΕΛΥΤΗ και Γ. ΡΙΤΣΟΥ 

ΑΦΟΡΜΗ: έργα των ποιητών (Ελένη, Επί ασπαλάθων, Στα χτήματα βαδίσαμε…, Άξιον Εστί, Ρωμιοσύνη, Επιτάφιος)

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: α βλέπουμε D.V.D. του Υπουργείου Πολιτισμού για τη ζωή και το έργο των ποιητών. 

β ακούμε  μελοποιημένα έργα τους 

γ καταγράφουμε: Α. Το έργο, Β. τον συνθέτη, Γ. 

Παρατηρήσεις, Κρίσεις-Εντυπώσεις-Σχόλια-Σκέψεις-Συναισθήματα από την ακρόαση.  

δ ακούμε  τον ποιητή να απαγγέλλει αποσπάσματα από το έργο του. καταγράφουμε : 1.τις εικόνες, 2.τις υπερρεαλιστικές εικόνες. 

ε.Προσπαθούμε να ανιχνεύσουμε  τα λογοτεχνικά ρεύματα από τα οποία επηρεάστηκαν οι ποιητές.

2η ΩΡΑ: προσπαθούμε σε μια στροφή σε ελεύθερο στίχο με ανάλογο θέμα να εκφραστούμε ποιητικά (Δημιουργική Γραφή)

3. ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΤΑ ΟΜΑΔΕΣ: σύγκριση κειμένων –εξαγωγή συμπερασμάτων.

Λογοτεχνικά ρεύματα

Εργασία της Ελένης Σερδάρη για την ενότητα Παράδοση και Μοντερνισμός

ρεύματα νεοελληνικής ποίησης (1) from Eleni Papadopoulou

Η έννοια του πρέποντος (decorum) στον Ερωτόκριτο

  Το ''πρέπον'' στη λογοτεχνία, το decorum κατά τον Οράτιο, είναι η ευπρέπεια. Μάς εντυπωσιάζει η πληθώρα των λέξεων που παραπέμπουν στην ευπρέπεια και τις οποίες με εμφατικό τρόπο τοποθετεί στο κείμενό του ο Β. Κορνάρος. Το θέμα προσεγγίζεται με εμπεριστατωμένο τρόπο από την καθηγήτρια του Α.Π.Θ. Αναστασία Μαρκομιχελάκη

Πατήστε στον παρακάτω σύνδεσμο

043. zetemata kheirismou_tou_prepontos_ston_erotokrito from Eleni Papadopoulou

Η Τασούλα Μαρκομιχελάκη (Ηράκλειο, 1966) είναι πτυχιούχος Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Cambridge (με τον καθ. David Holton), όπου ειδικεύτηκε στην Κρητική Λογοτεχνία. Στο παρελθόν δίδαξε στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης (1992-97), στη Σχολή Ξεναγών Κρήτης και στη Μέση Εκπαίδευση (1998-2012) και ασχολήθηκε επαγγελματικά με την επιμέλεια εκδόσεων.

 Έχει δημοσιεύσει μελέτες για θέματα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας από τις αρχές ώς τον 18ο αιώνα, καθώς και για τη μορφή της Ωραίας Ελένης στη νεότερη ποίηση. Έχει δώσει διαλέξεις στην Αγγλία, την Κύπρο και την Κωνσταντινούπολη, και έχει λάβει μέρος σε συνέδρια στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Από τις σειρά «Παλαιότερα κείμενα της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» του ΙΝΣ (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη) θα κυκλοφορήσει το βιβλίο της Μανόλης Σκλάβος, Της Κρήτης ο χαλασμός (Η Συμφορά της Κρήτης).

ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΚΑΛΒΟΥ-ΣΟΛΩΜΟΥ (Τα ηφαίστεια-Ελεύθεροι Πολιορκημένοι σχεδίασμα Γ΄)

Να συγκρίνετε τα ηφαίστεια του Α. Κάλβου με τους Ελεύθερους Πολιορκημένους(Σχεδίασμα Γ΄) του Δ. Σολωμού ως προς το περιεχόμενο και τη μορφή

Ανδρέας Κάλβος (Ζάκυνθος 1792 - Λονδίνο 1869) Ο Ανδρέας Κάλβος γεννήθηκε στην Ζάκυνθο το 1792. . Το 1801-2 ο πατέρας εγκαταλείπει τη μητέρα, παίρνει μαζί του τα δυο παιδιά, τον Ανδρέα και τον αδελφό του Νικόλαο, και εγκαθίσταται στο Λιβόρνο της Ιταλίας, όπου πεθαίνει το 1812. . Ο Ανδρέας πηγαίνει στην Φλωρεντία όπου γνωρίζει τον μεγάλο λόγιο και ποιητή Ούγκο Φώσκολο. Η φιλία τους θα κρατήσει χρόνια. Ο Ανδρέας Κάλβος σπουδάζει Ελληνική, Λατινική και Ιταλική φιλολογία, ταυτόχρονα παραδίδει μαθήματα, αρχίζει τις πρώτες λογοτεχνικές του προσπάθειες και συμμερίζεται τις φιλελεύθερες ιδέες του Φώσκολου. Οι δυο φίλοι, κατατρεχόμενοι για τις ιδέες τους, καταφεύγουν το 1815 στην Ελβετία και την επόμενη χρονιά στην Αγγλία, όπου ο Φώσκολος πεθαίνει δώδεκα χρόνια αργότερα. Στο Λονδίνο διδάσκει, γράφει, μεταφράζει. Επιστρέφει στην Φλωρεντία και από εκεί ξανά στην Ελβετία, όταν ξεσπά η Ελληνική Επανάσταση. Με διαλέξεις, ομιλίες, δημοσιεύματα ενθαρρύνει Έλληνες και Φιλέλληνες. Το 1824 τυπώνει στην Γενεύη τις πρώτες δέκα Ωδές και στο Παρίσι, όπου συνεχίζει την πατριωτική δράση, το 1826, τις δέκα επόμενες. Εδώ ο Κάλβος σταματά την δημιουργική ενασχόλησή του με την ποίηση και, φλεγόμενος από ενθουσιασμό, κατεβαίνει στο Ναύπλιο να πολεμήσει. Ήδη όμως έχουν αρχίσει οι εμφύλιες διαμάχες, οι οποίες τον απογοητεύουν. Έτσι, μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια εγκαταλείπει το Ναύπλιο και εγκαθίσταται στην Κέρκυρα, όπου στην αρχή εργάζεται ως οικοδιδάσκαλος, μετά γίνεται καθηγητής της "θεωρητικής φιλοσοφίας" στην Ιόνιο Ακαδημία και το 1841 διευθυντής στο Ιόνιο Γυμνάσιο. Απογοητευμένος από τις περιστάσεις, τα παρατά όλα και ξαναγυρίζει το 1852 στο Λονδίνο, όπου ξεκινά μια νέα ζωή. Πέθανε στο Λονδίνο, στις 30 Νοεμβρίου 1869. Το 1888, σε μια διάλεξη στον "Παρνασσό", ο Κωστής Παλαμάς προβάλλει το έργο του Κάλβου, το οποίο από τότε κερδίζει ευρεία αναγνώριση.

  τα ηφαίστεια, Ανδρέα Κάλβου

τα ηφαίστεια, Ανδρέα Κάλβου

 

Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης

 

Ελεύθεροι Πολιορκημένοι Σχεδίασμα Γ΄, Διονυσίου Σολωμού

Διονύσιος Σολωμός   

Ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός γεννήθηκε στις 8 Απριλίου του 1798 στη Ζάκυνθο, ως εξώγαμο τέκνο του κόντε Νικόλαου Σολωμού και της υπηρέτριάς του Αγγελικής Νίκλη.
Σε πολύ μικρή ηλικία έμεινε ορφανός και το 1808 έφυγε για σπουδές στην Ιταλία, με τη συνοδεία του ιταλού δασκάλου του Ρώσση. Επτά χρόνια αργότερα πήρε το απολυτήριο από το Λύκειο της Κρεμόνας και γράφτηκε στο πανεπιστήμιο της Πάβιας, απ' όπου πήρε το πτυχίο της Νομικής. Παράλληλα με τις σπουδές στη νομική, για την οποία ουδέποτε ενδιαφέρθηκε, άρχισε να γράφει στίχους στην ιταλική γλώσσα, ενώ ήρθε σε επαφή με διαπρεπείς φιλοσόφους, φιλολόγους και αξιόλογους εκπροσώπους της λογοτεχνικής κίνησης της εποχής.

Το 1818 επέστρεψε στη Ζάκυνθο, όπου παρέμεινε για δέκα χρόνια. Εκεί άρχισε να γράφει τα πρώτα του αξιόλογα στιχουργήματα στα ελληνικά. Το πρώτο εκτενές ελληνικό ποίημά του και πλέον γνωστό είναι ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν», απόσπασμα του οποίου καθιερώθηκε ως Εθνικός μας Ύμνος. Λίγο αργότερα, συνέθεσε το λυρικό ποίημα «Εις τον θάνατο του Λορδ Μπάυρον» και ακολούθησαν «Η καταστροφή των Ψαρών», «Η Φαρμακωμένη», «Ο Λάμπρος», «Εις Μοναχήν», «Ο Κρητικός», «Οι ελεύθεροι πολιορκημένοι», «Ο Πόρφυρας».

Στα τέλη του 1828 εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Κέρκυρα, συνεχίζοντας την ενασχόλησή του με την ποίηση σχεδόν απομονωμένος. Δεν έκανε ούτε ένα ταξίδι στην ελευθερωμένη Ελλάδα, γιατί, όπως υποστηρίζεται, «δεν εσυνηθούσε να θεατρίζει στο εθνικό του φρόνημα αλλά μες το άγιο βήμα της ψυχής».

Στις 3 Φεβρουαρίου του 1849 παρασημοφορήθηκε με το Χρυσό Σταυρό του Σωτήρος, διότι «με την ποίηση του διέγειρε τα αισθήματα του λαού στον αγώνα για εθνική ανεξαρτησία».

Πέθανε στις 9 Φεβρουαρίου του 1857 στην Κέρκυρα, ύστερα από αλλεπάλληλες εγκεφαλικές συμφορήσεις. Τα οστά του μεταφέρθηκαν το 1865 στη Ζάκυνθο και τοποθετήθηκαν αρχικώς σ' ένα μικρό μαυσωλείο στον τάφο του Κάλβου.

Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, Σχεδίασμα Γ

Μουσική: Γ. Μαρκόπουλος

ΑΝΑΛΥΣΗ - ΕΡΜΗΝΕΙΑ

Απόσπασμα 1: Σ' αυτό ο ποιητής βλέπει το όραμα της προσωποποιημένης πατρίδας. Τη χαρακτηρίζει μεγαλόψυχη και αξιοπρεπή στις ευχάριστες και τις δυσάρεστες στιγμές. Συγκεκριμένα την αποκαλεί "Μητέρα μεγαλόψυχη στον πόνο και στη δόξα". Τα παιδιά της, δηλαδή οι `Ελληνες, ζουν με την ελπίδα ότι κάποτε θα ελευθερωθεί η Πατρίδα. `Ομως, μόνο ο ποιητής τη βλέπει μπροστά του σε όραμα. Η Πατρίδα παρουσιάζεται ακίνητη, δηλαδή ατάραχη στις δύσκολες στιγμές. Βρίσκεται πάνω σε σωρούς από φύλλα δάφνης και βάγια που φανερώνουν τη δόξα της. `Ισως ο ποιητής να οραματίζεται την πατρίδα τις μέρες της Λαμπρής και των Βαΐων. Στη διαπίστωση αυτή μας οδηγούν τα βάγια, που χρησιμοποιούνται τις άγιες μέρες του Πάσχα. `Ισως πάλι το όραμα αυτό παραπέμπει έμμεσα στην ηρωική έξοδο των Μεσολογγιτών τη νύχτα της 10ης προς την 11η Απριλίου (βλ. απόσπασμα 13). Η Πατρίδα δεν πατάει στη γη, απλώς αιωρείται σαν τον ουρανό. Ο ποιητής απευθύνεται σ' αυτή, της ζητάει να του μιλήσει, για να μπορέσει να ακούσει τα λόγια της και να τα χαρίσει στους `Ελληνες. Την παρακαλεί να τον εμπνεύσει, για να υμνήσει τη θέληση των Μεσολογγιτών να ζήσουν ή να πεθάνουν ελεύθεροι. Τέλος, απευθύνεται σ' αυτήν με τα εξής λόγια: "Δόξα' χ' η μαύρη πέτρα του και το ξερό χορτάρι". Σύμφωνα με την υπόδειξη στο τέλος του αποσπάσματος η θεά απαντά στον ποιητή και τον προστάζει να ψάλλει την πολιορκία του Μεσολογγίου.

Απόσπασμα 3: Οι Μεσολογγίτες συνήθισαν πια τη ζωή του πολέμου. Νομίζουν ότι η ζωή τους συνεχίζεται κανονικά με τα τραγούδια των κοριτσιών και τα παιχνίδια των παιδιών. Οι αναμνήσεις από την παλιά ευτυχισμένη ζωή υπάρχουν στις ψυχές των αγωνιστών. γι' αυτό νομίζουν ότι ο πόλεμος δεν τους επηρεάζει.

Απόσπασμα 6: Σ' αυτό παρουσιάζεται η ομορφιά της φύσης την ωραιότερη εποχή του χρόνου, την άνοιξη. Η μαγεία της φύσης μεγαλώνει την επιθυμία για ζωή και δυσκολεύει τους αγωνιστές να τηρήσουν το χρέος τους προς την πατρίδα. Γι' αυτό και το απόσπασμα έχει τίτλο "Ο πειρασμός". Ο έρωτας, που βρίσκεται σε έξαρση την άνοιξη, χορεύει με τον Απρίλη. Σ' ένα σκιερό μέρος γεμάτο από δροσιά και μυρωδιές ακούγονται τα γλυκά κελαηδίσματα των πουλιών. Από παντού χύνονται δροσερά νερά που ηχούν γλυκά. Η ζωή πλημμυρίζει τη γη, τον ουρανό και τη θάλασσα. Στο πεντακάθαρο και ακίνητο νερό της λίμνης μια πεταλούδα παίζει με τη σκιά της. Μυρίζει πάρα πολύ ωραία, επειδή κοιμήθηκε μέσα σ' ένα κρίνο.

Ο ποιητής ζητά από τον αλαφροΐσκιωτο να του πει τι βλέπει στη φύση. Εκείνος του απαντά ότι αυτή η νύχτα είναι γεμάτη θαύματα και μάγια. Κατά τη λαϊκή πίστη οι αλαφροΐσκιωτοι είχαν την ικανότητα να βλέπουν και να ακούνε όλα τα μυστικά της φύσης. `Ισως ο αλαφροΐσκιωτος συμβολίζει τον ίδιο τον ποιητή. Υπήρχε η αντίληψη ότι οι άνθρωποι που ασχολούνταν με την ποίηση είχαν μια ιδιαίτερη ευαισθησία, που τους επέτρεπε να βλέπουν και να ακούνε πράγματα μη αντιληπτά στους άλλους. Κανένας θόρυβος δεν ταράζει την ηρεμία της νύχτας αυτής. Το φεγγάρι έχει πέσει μέσα στη λίμνη. Ξαφνικά μια όμορφη κοπέλα βγαίνει από το νερό ντυμένη με το φως του φεγγαριού. Η φεγγαροντυμένη ίσως να συμβολίζει την ομορφιά της ζωής ή την Πατρίδα-Ελευθερία ή τη θεά Αφροδίτη που αναδύεται από τη θάλασσα.

Απόσπασμα 13: `Ολα είναι έτοιμα για την ηρωική έξοδο. Οι άντρες με τα σπαθιά τους είναι αποφασισμένοι να πολεμήσουν μέχρι το τέλος. Είναι έτοιμοι να θυσιάσουν τα πάντα για την ελευθερία τους.

ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΠΟΙΗΜΑ ΤΟΥ ΚΑΒΑΦΗ

Μετά την ολοκλήρωση της συνεξέτασης των τεσσάρων ποιημάτων του Καβάφη:

• Περιμένοντας τους βαρβάρους
• Σατραπεία
• Νέοι της Σιδώνος
• Αλεξανδρινοί βασιλείς

οι ομάδες των μαθητών της Α΄Λυκείου ανέλαβαν μια ακόμη αποστολή, να παρουσιάσουν, με τον δικό τους τρόπο, το καλύτερο, κατά την άποψή τους, ποίημα και να αιτιολογήσουν την επιλογή τους.

Οι τέσσερις από τις πέντε ομάδες αποφάνθηκαν πως το καλύτερο ποίημα του Καβάφη είναι το Περιμένοντας τους βαρβάρους και μόλις μία ομάδα προέκρινε τους Αλεξανδρινούς βασιλείς.

Η παρουσίαση που θα δείτε έκλεισε με έναν πολύ ευρηματικό τρόπο. Αφού προηγήθηκε η δραματοποίηση του ποιήματος,τα παιδιά μάς έδειξαν ένα βίντεο με μια παράσταση καραγκιόζη σχετική με το ποίημα που 'μίλησε' στις ψυχές τους.


                                   

ΠΕΡΙΜΕΝΟΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΒΑΡΒΑΡΟΥΣ

View more presentations from Eleni Papadopoulou

Ένα επίκαιρο, μεστό από σύμβολα ποίημα...

Περιμένοντας τους Βαρβάρους

-Τι περιμένουμε στην αγορά συναθροισμένοι;

Είναι οι βάρβαροι να φθάσουν σήμερα.

-Γιατί μέσα στην Σύγκλητο μιά τέτοια απραξία;

Τι κάθοντ' οι Συγκλητικοί και δεν νομοθετούνε;




-Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα.

Τι νόμους πια θα κάμουν οι Συγκλητικοί;

Οι βάρβαροι σαν έλθουν θα νομοθετήσουν.

-Γιατί ο αυτοκράτωρ μας τόσο πρωί σηκώθη,

και κάθεται στης πόλεως την πιο μεγάλη πύλη

στον θρόνο επάνω, επίσημος, φορώντας την κορώνα;

-Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα.

Κι ο αυτοκράτωρ περιμένει να δεχθεί

τον αρχηγό τους. Μάλιστα ετοίμασε

για να τον δώσει μια περγαμηνή. Εκεί

τον έγραψε τίτλους πολλούς κι ονόματα.

-Γιατί οι δυό μας ύπατοι κ' οι πραίτορες εβγήκαν

σήμερα με τες κόκκινες, τες κεντημένες τόγες·

γιατί βραχιόλια φόρεσαν με τόσους αμεθύστους,

και δαχτυλίδια με λαμπρά γυαλιστερά σμαράγδια·

γιατί να πιάσουν σήμερα πολύτιμα μπαστούνια

μ' ασήμια και μαλάματα έκτακτα σκαλισμένα;

Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα·

και τέτοια πράγματα θαμπόνουν τους βαρβάρους.

-Γιατί κ' οι άξιοι ρήτορες δεν έρχονται σαν πάντα

να βγάλουνε τους λόγους τους, να πούνε τα δικά τους;

Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα·

κι αυτοί βαριούντ' ευφράδειες και δημηγορίες.

-Γιατί ν' αρχίσει μονομιάς αυτή η ανησυχία

κ' η σύγχυσις. (Τα πρόσωπα τι σοβαρά που έγιναν).

Γιατί αδειάζουν γρήγορα οι δρόμοι κ' οι πλατέες,

κι όλοι γυρνούν στα σπίτια τους πολύ συλλογισμένοι;

Γιατί ενύχτωσε κ' οι βάρβαροι δεν ήλθαν.

Και μερικοί έφθασαν απ' τα σύνορα,

και είπανε πως βάρβαροι πια δεν υπάρχουν.

Και τώρα τι θα γένουμε χωρίς βαρβάρους.

Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μιά κάποια λύσις.

Κωνσταντίνος Π. Καβάφης

ΣΧΟΛΙΟ: Γιατί αυτό είναι το μυστήριο της αληθινής ποίησης. Να μη συνθέτει απλά το παρόν. Αλλά με τον ένα ή τον άλλο τρόπο να εξαργυρώνει και το μέλλον στη γοερή Τράπεζα της προφητείας. Ο μεγάλος ποιητής γίνεται μάντης. Poeta vates, που λέγανε οι παλαιοί. Γιατί το νεύρο και το αίμα του μαγνητίζεται από τον άνθρωπο. Και κάνει ποίηση πολιτική.

Το Περιμένοντας τους Βαρβάρους υψώνει τον Καβάφη σε έναν από τους τρεις μεγαλύτερους ποιητές του εικοστού αιώνα σε παγκόσμια κλίμακα.

                                                                    Δημήτρης Λιαντίνης


Ενδεικτική Βιβλιογραφία
• Άγρας Tέλλος, ΚριτικάΑ΄· Καβάφης – Παλαμάς ·Φιλολογική επιμέλεια Κώστας Στεργιόπουλος, σ. 31-115. Αθήνα, Ερμής, 1980.

• Αλιθέρσης Γλαύκος, Το πρόβλημα του Καβάφη. Αλεξάνδρεια, Σπ.Γρίβας, 1934.

• Βρισιμιτζάκης Γ., Το έργο του Κ.Π.Καβάφη· Από τα ποιήματα του Κ.Π.Καβάφη. Αλεξάνδρεια, έκδοση περ. Γράμματα, 1917.

• Γιαλουράκης Μαν., Καβάφης· Από τον Πρίαπο στον Καρλ Μαρξ. Αθήνα, Ολκός, 1975.

• Γιουρσενάρ Μαργαρίτα, Κριτική παρουσίαση του Κωνσταντίνου Καβάφη· Μετάφραση Γ.Π.Σαββίδης. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1983.

• Δάλλας Γιάννης, Καβάφης και Ιστορία· Αισθητικές λειτουργίες. Αθήνα, Ερμής, 1974.

• Δάλλας Γιάννης, Ο Ελληνισμός και η θεολογία στον Καβάφη. Αθήνα, Στιγμή, 1986.

• Δάλλας Γιάννης, Σπουδές στον Καβάφη. Αθήνα, Ερμής, 1987.

• Δάλλας Γιάννης, «Τα καβαφικά νομίσματα (Β΄) · Απόψεις μιας ‘ιστορικής’ ποιητικής», Πόρφυρας63 (Κέρκυρα), 10-12/1992, σ.27.

• Δασκαλόπουλος Δημήτρης, Κ.Π.Καβάφης· Σχέδια στο περιθώριο. Αθήνα, Διάττων, 1988.

• Δασκαλόπουλος Δημήτρης, «Ο ποιητής Κ.Π.Καβάφης» και «Οι Κύπριοι λογοτέχνες της Αιγύπτου και ο Κ.Π.Καβάφης», Συμπαθητική μελάνη• Θέματα, συγγραφείς, έργα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, σ.41-49 και 51-63. Αθήνα, Ερμής, 1999 (πρώτη δημοσίευση του δεύτερου άρθρου στο περιοδικό Ακτή8 (Λευκωσία), Φθινόπωρο 1991, σ.389-400).

• Δημαράς Κ.Θ., ΣύμμεικταΓ΄· Περί Καβάφη. Αθήνα, Γνώση, 1992.

• Θέμελης Γ., Η ποίηση του Καβάφη· Διαστάσεις και όρια· Δοκιμή για μια βαθύτερη ερμηνεία. Θεσσαλονίκη, Κωνσταντινίδης, χ.χ.

• Θρύλος Άλκης, «Κ.Καβάφης», Κριτικές μελέτεςΙΙΙ, σ.155-197. Αθήνα, Σαριβαξεβάνης, 1925.

• Ιλίνσκαγια Σόνια, Κ.Π.Καβάφης· Οι δρόμοι προς το ρεαλισμό και την ποίηση του 20ου αιώνα. Αθήνα, Κέδρος, 1988 (γ΄έκδοση ).

• Καλλέργης Ηρακλής Μ., «Η ποιητική συνείδηση του Καβάφη», Παλίμψηστον8 (Ηράκλειο), 6/1989, σ.175-199.

• Κάμπος Ροβέρτος [=Πέτρος Μάγνης], Το ποιητικό έργο του Κ.Π.Καβάφη. Κάιρο, 1912.

.................

ΤΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΕΠΙ ΠΙΝΑΚΙ

Η προσπάθεια να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές της Α΄Λυκείου ότι η ποίηση αλλάζει, τόσο στο περιεχόμενο όσο και στη μορφή της από εποχή σε εποχή και ότι οι αλλαγές αυτές εντάσσονται μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο γενικότερων καλλιτεχνικών και πολιτισμικών ρευμάτων, με οδήγησε στην ανάθεση μιας δραστηριότητας που είχε δύο φάσεις. Η πρώτη φάση, η ερευνητική, καθοδηγούσε τους μαθητές να ερευνήσουν, σε ομάδες, τη σημασία των λογοτεχνικών όρων: ρομαντισμός, παρνασσισμός, συμβολισμός, μοντερνισμός και υπερρεαλισμός. Η δεύτερη φάση, η δημιουργική, τους κατεύθυνε στην κατασκευή ενός πίνακα με τα χαρακτηριστικά του κάθε κινήματος. Τα αποτελέσματα των ομαδικών εργασιών ήταν για μια ακόμη φορά έξαιρετικά και πολλά από αυτά αποτέλεσαν και εικαστικές παρεμβάσεις που ομόρφυναν την τάξη μετά την ανάρτησή τους στον πίνακα ανακοινώσεων. Το σπουδαιότερο όμως ήταν ότι μετά τη δημιουργία των πινάκων, οι μαθητές απόκτησαν μία σχετική ευχέρεια στο να αναγνωρίζουν και να εντοπίζουν ορισμένα από τα παραπάνω λογοτεχνικά ρεύματα στις συστάδες των ποιημάτων με τις οποίες επεξεργαζόμαστε το θέμα Παράδοση και Μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση.

Ένας εποπτικός πίνακας είναι ο ακόλουθος από την ομάδα: Τα σκαθάρια

 για να δείτε τον πίνακα στην πραγματική του διάσταση κάνετε κλικ επάνω του




ΠΙΝΑΚΑΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΩΝ ΡΕΥΜΑΤΩΝ

  

Γιώργος Σεφέρης, ο ποιητής, ο πνευματικός άνθρωπος.

Ο Σεφέρης υπήρξε κεντρική μορφή της «νεωτερικής ποίησης» από τους βασικότερους εκφραστές του ελληνικού μοντερνισμού. Τα ποιήματα του συνδυάζουν το ελληνικό πολιτισμικό παρελθόν και την ευρωπαϊκή πρωτοπορία του καιρού του. Τα δοκίμιά του, στις καλύτερες στιγμές τους, είναι υπόδειγμα γλωσσικής καθαρότητας και εκφραστικής σαφήνειας. Οι ποικίλες μεταφράσεις του μας γνώρισαν κρίσιμα και βασικά έργα της ξένης γραμματείας. Οι αλλεπάλληλες εμφανίσεις ανέκδοτων γραπτών του μετά το θάνατο του επιβεβαιώνουν την άγρυπνη, σχεδόν βασανιστική σχέση του με τη γραφή και τονίζουν την ενότητα οράματος και αντιλήψεων για τη ζωή και την τέχνη, ενότητα που μόνο οι μεγάλο δημιουργοί διαθέτουν και είναι σε θέση να εκφράσουν.



Γ. Σεφέρης, ο πνευματικός ηγέτης: Η δήλωσή του κατά της χούντας δικαιολογεί την πνευματική του δυστοκία.
Ο Γιώργος Σεφέρης στα πρώτα χρόνια της δικτατορίας είχε επιλέξει τη σιωπή και την άρνηση να δημοσιεύει δουλειά του στην Ελλάδα. Δύο χρόνια πριν το θάνατό του, στις 28 Μαρτίου 1969, αποφασίζει να μιλήσει για πρώτη φορά δημόσια. Η δήλωσή του κατά της χούντας στο BBC έκανε μεγάλη αίσθηση και ο Σεφέρης παύτηκε από πρέσβης επί τιμή, ενώ του απαγορεύτηκε και να κάνει χρήση του διπλωματικού του διαβατηρίου.

«Πάει καιρὸς ποὺ πῆρα τὴν ἀπόφαση νὰ κρατηθῶ ἔξω ἀπὸ τὰ πολιτικὰ τοῦ τόπου. Προσπάθησα ἄλλοτε νὰ τὸ ἐξηγήσω. Αὐτὸ δὲ σημαίνει διόλου πὼς μοῦ εἶναι ἀδιάφορη ἡ πολιτικὴ ζωή μας. Ἔτσι, ἀπὸ τὰ χρόνια ἐκεῖνα, ὡς τώρα τελευταῖα, ἔπαψα κατὰ κανόνα νὰ ἀγγίζω τέτοια θέματα• ἐξάλλου τὰ ὅσα δημοσίεψα ὡς τὶς ἀρχὲς τοῦ 1967 καὶ ἡ κατοπινὴ στάση μου - δὲν ἔχω δημοσιέψει τίποτα στὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τότε ποὺ φιμώθηκε ἡ ἐλευθερία - ἔδειχναν, μοῦ φαίνεται, ἀρκετὰ καθαρὰ τὴ σκέψη μου.

Μολαταῦτα, μῆνες τώρα, αἰσθάνομαι μέσα μου καὶ γύρω μου, ὁλοένα πιὸ ἐπιτακτικά, τὸ χρέος νὰ πῶ ἕνα λόγο γιὰ τὴ σημερινὴ κατάστασή μας. Μὲ ὅλη τὴ δυνατὴ συντομία, νὰ τί θὰ ἔλεγα:

Κλείνουν δυὸ χρόνια ποὺ μᾶς ἔχει ἐπιβληθεῖ ἕνα καθεστὼς ὁλωσδιόλου ἀντίθετο μὲ τὰ ἰδεώδη γιὰ τὰ ὁποῖα πολέμησε ὁ κόσμος μας καὶ τόσο περίλαμπρα ὁ λαός μας στὸν τελευταῖο παγκόσμιο πόλεμο. Εἶναι μία κατάσταση ὑποχρεωτικῆς νάρκης, ὅπου ὅσες πνευματικὲς ἀξίες κατορθώσαμε νὰ κρατήσουμε ζωντανές, μὲ πόνους καὶ μὲ κόπους, πᾶνε κι αὐτὲς νὰ καταποντιστοῦν μέσα στὰ ἑλώδη στεκούμενα νερά. Δὲ θὰ μοῦ ἦταν δύσκολο νὰ καταλάβω πῶς τέτοιες ζημιὲς δὲ λογαριάζουν πάρα πολὺ γιὰ ὁρισμένους ἀνθρώπους.

Δυστυχῶς δὲν πρόκειται μόνον γι᾿ αὐτὸ τὸν κίνδυνο. Ὅλοι πιὰ τὸ διδάχτηκαν καὶ τὸ ξέρουν πὼς στὶς δικτατορικὲς καταστάσεις ἡ ἀρχὴ μπορεῖ νὰ μοιάζει εὔκολη, ὅμως ἡ τραγωδία περιμένει ἀναπότρεπτη στὸ τέλος. Τὸ δράμα αὐτοῦ τοῦ τέλους μᾶς βασανίζει, συνειδητὰ ἢ ἀσυνείδητα, ὅπως στοὺς παμπάλαιους χοροὺς τοῦ Αἰσχύλου. Ὅσο μένει ἡ ἀνωμαλία, τόσο προχωρεῖ τὸ κακό.

Εἶμαι ἕνας ἄνθρωπος χωρὶς κανένα ἀπολύτως πολιτικὸ δεσμὸ καί, μπορῶ νὰ τὸ πῶ, μιλῶ χωρὶς φόβο καὶ χωρὶς πάθος. Βλέπω μπροστά μου τὸν γκρεμὸ ὅπου μᾶς ὁδηγεῖ ἡ καταπίεση ποὺ κάλυψε τὸν τόπο. Αὐτὴ ἡ ἀνωμαλία πρέπει νὰ σταματήσει. Εἶναι ἐθνικὴ ἐπιταγή.

Τώρα ξαναγυρίζω στὴ σιωπή μου. Παρακαλῶ τὸ Θεὸ νὰ μὴ μὲ φέρει ἄλλη φορὰ σὲ παρόμοια ἀνάγκη νὰ ξαναμιλήσω».

«Η τόλμη του Καβάφη και οι προκαταλήψεις για το έργο του»

Στο άκουσμα του ονόματος του Καβάφη μέσα στην τάξη, διατυπώθηκαν τα πρώτα σχόλια της φημολογούμενης ερωτικής του ανορθοδοξίας. Ο Καβάφης όμως είναι ένας Ποιητής που πολιτογραφήθηκε στων Ιδεών την πόλη με διαβατήριο την ποιότητα και τη μοναδικότητα του ποιητικού έργου του! Ας μην υιοθετούμε, επομένως, ήθη και πρακτικές πρωινών τηλεοπτικών εκπομπών. Το παρακάτω άρθρο μάς βοηθάει να ξεφύγουμε από τη σύγχυση και την τύρβη της λαϊκίζουσας καθημερινότητάς μας.


«Η τόλμη του Καβάφη και οι προκαταλήψεις για το έργο του»

Η εποχή που ο Κ. Π. Καβάφης κινδύνευε από τις επικρίσεις και τις λοιδορίες των πολεμίων του παρήλθε ανεπιστρεπτί και ο ποιητής έχει πολιτογραφηθεί στην εκλεκτή χορεία των δημιουργών που κινδυνεύουν μόνο από τους θαυμαστές και τους υποστηρικτές τους. Ακριβώς η ανεπιφύλακτη αποδοχή του ως μείζονος ποιητή παγιώνει στην αναγνωστική μας συνείδηση όλες τις προκαταλήψεις όσες έχουμε εκθρέψει κατά την αναστροφή μας με το έργο του: αν είχαμε λ.χ. την εντύπωση ότι ο Καβάφης είναι «τολμηρός» επειδή παρουσιάζει τον «ανορθόδοξο έρωτα» στην ποίησή του, η καθολική του αναγνώριση μας παρασύρει να πιστέψουμε ότι σωστά τον τιμούμε για την ερωτική του κυρίως «τόλμη» (η οποία κατά κανόνα συσκοτίζει την ποιητική).
Ασφαλώς είναι δύσκολο να διακριβώσουμε τα γνωρίσματα που αναγορεύουν σε μείζονα ένα ποιητή, μπορούμε όμως να εντοπίσουμε μερικά από εκείνα που είτε δεν ισχύουν διόλου είτε ισχύουν, αλλά δεν συνιστούν την ικανή συνθήκη για την αποτίμηση του ποιητή ως μείζονος. Πολλοί αναγνώστες προκρίνουν τον Καβάφη επειδή τα ποιήματά του είναι και λίγα και ολιγόστιχα. Όποιος ωστόσο θαυμάζει αυτά, ενώ αποστρέφεται την «πολυλογία» λ.χ. του Βαλαωρίτη, δεν προσλαμβάνει σωστά μήτε την άψογη λακωνικότητα του ενός μήτε τους πετυχημένους πλατειασμούς του άλλου. Και υπό τύπο ερώτησης, κατ’ αντιδιαστολή προς ποιον πολυγράφο ποιητή απολαμβάνουμε τον ολιγογράφο Καβάφη; Είτε ξέρουμε να απολαύσουμε και τον Βαλαωρίτη και τον Καβάφη είτε ξεμένουμε στην πτωχευμένη απόλαυση του ενός μόνο από τους δύο.

Η λιτότητα του ύφους

Ο Καβάφης επαινείται για τη «λιτότητα» του ύφους. Αν με τον όρο εννοούμε ότι το ποιητικό αποτέλεσμα το επιτυγχάνει με τα πιο οικονομημένα μέσα, τότε περιττολογούμε, καθώς είναι απαράβατο γνώρισμα της ποίησης να εκφέρει τον οικονομημένο λόγο: ο στίχος του Παλαμά «Σβησμένες όλες οι φωτιές οι πλάστρες μες στη χώρα» δεν θα μπορούσε να διατυπωθεί με λιγότερα ούτε με φτωχότερα λόγια για το ίδιο ποιητικό νόημα. Αν όμως με τη «λιτότητα» εννοούμε ότι ο Καβάφης αποφεύγει τα σχήματα λόγου και τον στολισμό του ύφους, τότε δεν έχουμε προσέξει ότι η ποίησή του περιέχει και διακοσμήσεις και περιφράσεις και άλλα ρητορικά σχήματα. Παρ’ όλα αυτά, η γενική εντύπωση είναι ότι το Καβαφικό ύφος είναι λιτό ενώ του Παλαμά διακοσμημένο. Η εξήγηση βρίσκεται στο ότι ο Καβάφης δημιουργεί πάνω στους καθημερινούς τόνους ομιλίας και έτσι πολλά από τα σχήματα της ποίησής του είναι, λόγω κοινοχρησίας, αδρανή, οπότε τα προσλαμβάνουμε ως «φυσικό, λιτό λόγο» και όχι ως ρητορικά. Η εντύπωση της λιτότητας προκύπτει, εξάλλου, πάντοτε, όταν ο στίχος είναι πολύ καλός ή άψογος, ενώ την αίσθηση ορισμένου περισσεύματος ― μιας αργοπορίας στη διατύπωση ― μας τη δίνει το δίστιχο του Γ. Σεφέρη «τον άγγελο / τον περιμέναμε προσηλωμένοι τρία χρόνια» («Μυθιστόρημα», Α´), μολονότι γράφτηκε με προγραμματική αξίωση λιτότητας. Εδώ το μπόσικο οφείλεται στη δυσκολία να συσχετίσουμε τις δύο βασικές σημασίες: ή «περιμέναμε» ή ήμασταν «προσηλωμένοι» ― οι δύο ενέργειες μαζί σπανίως συμβαίνουν.

Ορισμένοι αποδίδουν τη μεγαλοσύνη του Καβάφη στην ιστορική διάσταση της ποίησής του, μολονότι λ.χ. η Φλογέρα του Βασιλιά ή ο Δωδεκάλογος του Γύφτου του Κωστή Παλαμά ανατρέχουν σε ευρύτερα πεδία της ιστορίας (και του ελληνισμού). Αλλά ο Παλαμάς καλπάζει στο οριζόντιο επίπεδο, ενώ ο Καβάφης ποντίζεται στην ιστορία με τρόπο ουσιαστικό, θα αντιτείνουν. Θυμίζω ότι ο Έλιοτ χαρακτηρίζει «κατακόρυφο» τον Σαίξπηρ και «οριζόντιο» ποιητή τον Δάντη και συνεπώς οι δύο διαστάσεις είναι τουλάχιστον ισότιμες· το βάθος δεν είναι ανώτερο από την επιφάνεια. Το ότι ο Καβάφης είναι ιστορικώς εμβριθέστατος δεν πρέπει να μας παρασύρει στην άποψη πως, γι’ αυτόν τον λόγο, είναι και ανώτερος ποιητής από τον επίπεδο και πλατειαστικό Παλαμά.

Άλλοι πάλι αναγνώστες, εθισμένοι στη φιλολογία για τον Διονύσιο Σολωμό και προεξοφλώντας (ορθά, εν πολλοίς) ότι η γλώσσα είναι η βασική συνιστώσα του ποιητικού μεγαλείου, υπερτονίζουν τη λόγια προέλευση των «εκλεκτών» λέξεων της Καβαφικής ποίησης και την εντυπωσιακή, για τα φιλολογικά δεδομένα της εποχής, πρόσμειξή τους με τις λέξεις της καθομιλουμένης. Τονίζω ότι το λεξιλόγιο του Καβάφη δεν παρουσιάζει μήτε την ποσότητα μήτε το εύρος μήτε την ποικιλία ώστε να χαρακτηρισθεί μείζον (ενώ μείζον είναι το λεξιλόγιο λ.χ. του Σικελιανού). Στο ερώτημα πώς συμβαίνει να αναγορεύουμε σε μείζονα έναν ποιητή που δεν διαθέτει μείζον λεξιλόγιο, μια απάντηση είναι ότι στη θέση της λεξιλογικής ευρύτητας ο Καβάφης έταξε το μέγιστο παιχνίδι των σημασιολογικών αποχρώσεων. Στο δημοφιλές ποίημα (που έφθασε να απαγγελθεί ακόμη και στον τάφο της Τζάκι Κένεντι) ο ποιητής ομιλεί για τον «πηγαιμό στην Ιθάκη», για το «φθάσιμον εκεί», για «βγάλσιμο στο δρόμο» προς την Ιθάκη, για «άραγμα στο νησί» ― και ωστόσο από κανένα στίχο του περιώνυμου ποιήματος δεν συνάγεται ότι ο ήρωας είναι Ιθακήσιος που παλιννοστεί και όχι κάποιος που πρόκειται να ταξιδέψει, για πρώτη ίσως φορά, στην Ιθάκη.

Η ερωτική του τόλμη

Το Καβαφικό διφορούμενο μας παρασέρνει εξάλλου και στα ερωτικά ποιήματα. Στο «Θέατρον της Σιδώνος» ο «προ πάντων ευειδής» έφηβος είναι, κατά τη λαμπρή διατύπωση, «ποικίλως αρεστός» ― όπου το ομοφυλοφιλικό υπονοούμενο του επιρρήματος τονίζεται ή λανθάνει αναλόγως με την αναγνωστική μας προαίρεση. Και δεν είναι λίγα τα ποιήματα του Καβάφη που έχουν πιστωθεί στην ομοφυλοφιλική τάση χωρίς, ωστόσο, να παρέχουν αδιαμφισβήτητες ενδείξεις: ο ποιητής είναι απαράμιλλος στις σημασιολογικές αποκρύψεις, παραλλαγές και διαφοροποιήσεις. Αφού λοιπόν έχουμε εντοπίσει τη ρητή και τη λανθάνουσα ομοφυλοφιλία σε βαθμό υπερβολής, είναι καιρός να ανιχνεύσουμε και τη δυνητική αμφιφυλοφιλία στην ποίηση του Αλεξανδρινού, σε ποιήματα όπως το «Μέσα στα Καπηλειά»: «Το μόνο που με σώζει / σαν ομορφιά διαρκής, σαν άρωμα που επάνω / στην σάρκα μου έχει μείνει, είναι που είχα δυο χρόνια / δικό μου τον Ταμίδη, τον πιο εξαίσιο νέο, / δικό μου όχι για σπίτι ή για έπαυλη στον Νείλο». Σύμφωνοι, από το Καβαφικό περικείμενο ομιλεί άρρην για άρρενα, αλλά ποιος στίχος του συγκεκριμένου ποιήματος θα εμπόδιζε να εικάσουμε θήλυ τον αφηγητή;

Όσοι θέλουμε να απολαύσουμε την ερωτική «τόλμη» του ποιητή, αυτή υπάρχει και σε υπερθετικό κιόλας βαθμό, όχι όμως στην ομοφυλοφιλική θεματική όσο σε άλλα μοτίβα ερωτικά. Ο Γ.Π. Σαββίδης το έχει επισημάνει ότι οι στίχοι «Τα έμορφά τους πρόσωπα, τα εξαίσιά τους νειάτα, / η αισθητική αγάπη που είχαν μεταξύ τους, / δροσίσθηκαν, ζωντάνεψαν, τονώθηκαν / απ’ τες εξήντα λίρες του χαρτοπαικτείου» είναι από τους τολμηρότερους στη νεοελληνική ποίηση ― χώρια η εκφραστική τόλμη του τίτλου: «Δύο νέοι, 23 έως 24 ετών». Συγκριτικά με στίχους σαν κι αυτούς, η θρυλούμενη ομοφυλοφιλική τόλμη του Καβάφη μοιάζει κοινότοπη σύμβαση.

Αν έχουμε προκρίνει τον Καβάφη για τη «φιλοσοφική» διάσταση της ποίησής του, θα ήταν προτιμότερο να ικανοποιήσουμε τη φιλοσοφική μας όρεξη προστρέχοντας στη Ζωή Καρέλλη ή στον Τάκη Παπατσώνη (δεν διαθέτει η γραμματεία μας πολλούς του είδους), καθώς ο «φιλοσοφικός Καβάφης» πραγματεύεται με θυμόσοφη διάθεση κάποια ψήγματα και όχι μια φιλοσοφία καθεαυτήν. «Φιλοσοφικός» ποιητής είναι ο Δάντης ή ο Τ. Σ. Έλιοτ και «σοφός» ποιητής είναι ο Γκαίτε, εφόσον αποδώσουμε στους όρους το βάρος του περιεχομένου τους. Ο Αλεξανδρινός αρθρώνει τα ποιήματά του με αντιθέσεις λογικές, ρητές («Ηγεμών εκ Δυτικής Λιβύης») ή εννοούμενες («Ηδονή») και νοήματα πάντοτε απλά. Σύνθετη ωστόσο, διαλεκτική δηλαδή και ειρωνική, είναι η εκφορά των νοημάτων. Στην ιδεολογικά φορτισμένη δεκαετία του 1970 είχα συζητήσει μια φορά με τον καθηγητή Κώστα Βεργόπουλο για τον Καβάφη, οπότε μου έδωσε ένα χαρακτηρισμό που εκείνος δεν θα τον θυμάται: ο ποιητής Καβάφης είναι μαχητής. Τούτο είναι διαφωτιστικό και δεν αφορά μόνο τα εμφανώς μαχητικά ποιήματα όπως το περίφημο «Στα 200 π.Χ.»: ακόμη και στο πολύ γνωστό ποίημα «Η πόλις» ο ποιητής μάχεται την αυταπάτη ότι αρκεί να φύγεις σε άλλη πόλη για να σωθείς από τα «ερείπια της ζωής» που σε πλακώνουν στον τόπο της διαμονής σου. «Φιλοσοφική» επομένως δεν είναι η καβαφική ποίηση, είναι όμως μαχητική: ειρωνική και ρητορική.

Αναπόφευκτες συγκρίσεις

Αξιοπρόσεκτη είναι μια παλαιότερη επιφύλαξη ενός από τους πιο αφοσιωμένους αναγνώστες του Αλεξανδρινού, του ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη, που διαπιστώνει ότι στον Καβάφη δεν συναντούμε την έλλαμψη της ποιητικής μεγαλοφυΐας: «Μέσα από το έργο του Καβάφη περνά αυτό που λέμε “ρίγος της μεγαλοφυΐας”, αυτό το τρομερό ρίγος που το αισθανόμαστε και σε πολύ κατώτερους σε ολοκλήρωση έργου ποιητές και που διατρυπά ξάφνου τον αναγνώστη σαν ξίφος και τον καθηλώνει ― ή απλώς το κυριαρχικό αίσθημα που νιώθουμε διαβάζοντας τους στίχους του είναι ο θαυμασμός για την άρτια, καίρια και αμίμητη εκφραστική ή μια άκρως λεπτή έως έντονα οδυνηρή συγκίνηση διανοητικού τύπου που μόλις ψαύει τα κράσπεδα της καρδιάς;» (Υπέρ και Κατά. Σημειώσεις Κριτικής, σελ. 76). Τέτοιο ρίγος συναντούμε, κατά τον Αναγνωστάκη, στους στίχους του Κάλβου, του Μαγιακόβσκι, του Ρεμπό. Παραθέτω στίχο με την καθήλωση που νομίζω ότι αναζητεί ο Αναγνωστάκης: «Η σάρκα είναι γεμάτη θλίψη, αλίμονο! Και διάβασα όλα τα βιβλία» (Μαλαρμέ, μετ. Αλ. Ζήρας). Το Μαλαρμεϊκό ρίγος προκύπτει εδώ από την ιδέα και όχι από τις λέξεις του στίχου (ανεξάρτητα από όσα υποστηρίζει ο μέγας Γάλλος για την αξία των λέξεων στην ποίηση). Ο Καβάφης στράτευσε ωστόσο την ιδιοφυΐα του στον τρόπο της ποιητικής διαπραγμάτευσης αφενός (δραματική δομή) και προπαντός στις έξοχες λεκτικές συνάψεις («θεωρία και μελέτη», «στα μπάνια, και στην παραλία», «προσκυνητά, πάνσεπτα δώματα»). Η λεκτική ιδιοφυΐα του Καβάφη δεν κεραυνοβολεί άνωθεν, όπως του Μαγιακόβσκι, παρά έχει μια λάμψη εγκόσμιας ρητορικής (με την καλύτερη σημασία του όρου: «Ρήματα της καυχήσεως του Αιμιλιανού Μονάη»). Οι λεκτικές συνάψεις παρέχουν το έδαφος για να χαρούμε την ιδιοφυΐα του· σ’ αυτόν τον τομέα ο Αλεξανδρινός υπερτερεί και θα υπερτερεί.

Στους κινηματογραφικούς κύκλους κυκλοφορεί η άποψη ότι «αν η ζωή σου δεν αξίζει να γυριστεί ταινία, σημαίνει πως μάταια έζησες». Κατά τους δικούς μου υπολογισμούς, όταν η ζωή ενός ανθρώπου εμπνέει πολύ για να γυριστεί σε ταινία, σημαίνει ότι δεν ήταν δική του παρά αλλότρια και υποχείρια στις περιστάσεις. Σε κάθε περίπτωση, η «τακτοποιημένη και πεζή» ζωή του Καβάφη «τέτοια θεαματικά και φοβερά», που να ικανοποιούν την επιθυμία μας για μυθοποίηση του βίου, «δεν έχει» ― και όσα είχε δεν ξεπερνούν τις κοινές φουρτούνες της συνήθους υπαλληλικής ζωής. Μάταια λοιπόν θα γυρεύαμε τη μεγαλοσύνη του Καβάφη στη βιογραφία του· το εξαιρετικό στην περίπτωση, έγκειται ακριβώς στο ότι δεν υπάρχουν καταπληκτικά γεγονότα ζωής που να προαλείφουν τη μεγαλοσύνη της ποίησής του. Το μόνο μεγαλείο ζωής που κέκτηται ο Καβάφης, εκείνο που υπερβαίνει κατά πολύ τον μέσο όρο, ήταν η συνταρακτική υποταγή της ζωής στην «ποιητική εργασία» του επί 30 και πλέον συναπτά έτη. Όποιος δεν το βλέπει αυτό και προσπαθεί να βρει μια μυστικοπαθή εξήγηση του Καβαφικού μεγαλείου, ρέπει στα θαύματα επειδή, πράγματι, είναι οδυνηρό να παραδεχθούμε ότι ένας απλός γραφέας με κοινές εμπειρίες ζωής, που σχεδόν ποτέ δεν μετακινήθηκε από τη θέση και την πόλη του, κατόρθωσε να γράψει υψηλή ποίηση, τη στιγμή που εμείς οι άλλοι διασχίσαμε ωκεανούς υδάτων και εμπειριών. ― Μα πότε παρατηρείτε τη ζωή, μετρ, με τόσες ώρες και τόσα πολλά που γράφετε; είχαν ρωτήσει τον Μπαλζάκ. ― Α, δεν ευκαιρώ να παρατηρώ. Εγώ γράφω! απάντησε ο Γάλλος μυθιστοριογράφος.

Καταλαβαίνουμε καλύτερα τον Καβάφη συγκριτικά: όταν ακούμε από την άλλη όχθη τον Παλαμά να πασχίζει να εμψυχώσει τον ξεπερασμένο (από την κοινωνική εξέλιξη) ρόλο του βάρδου, υψωνόμενος όσο μπορούσε πάνω από τις βιοτικές περιστάσεις και τραγουδώντας μόνο με τη γλώσσα της παράδοσης, όσο αυτή μπορούσε να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα. Και τον Καβάφη να αντλεί υλικό έξω από την ποιητική γλώσσα και να είναι (μαζί με τον Καρυωτάκη, που άντεξε «ως τα μισά») όχι ο υψιπέτης ταγός, παρά ο γειωμένος (συχνά και «σαν νεκρός θαμμένος») μισθωτός που δουλεύει με τους τόνους της υπαλληλικής και της αγοραίας γλώσσας, αναχωνεύοντας εκεί μέσα την εμπειρία της «τακτοποιημένης και πεζής» ζωής του (με τα «ινδάλματα της ηδονής» της). Χωρίς την κατ’ αντιδιαστολήν «αφόρητη πολυτομία» του Παλαμά, θα διαμορφωνόταν ένας Καβάφης διαφορετικός από αυτόν που έχουμε.

Και συνοψίζοντας, ο Καβάφης είναι πολύ μεγάλος ποιητής για να χωρέσει στις προκαταλήψεις που δικαιολογημένα έχουμε διαμορφώσει όσοι αναγνώστες αναστρεφόμαστε πολλά χρόνια με το έργο του: εμείς επιζητούμε τη γρηγορότερη, ετικεταρισμένη απόλαυση. Και εξάλλου οι προκαταλήψεις μας είναι, μερικές φορές, γόνιμες και ενδιαφέρουσες.

Mίμης Σουλιώτης

Tο Bήμα/Nέες Eποχές, 19 Mαρτίου 2000 και Σκόρπια. Mελετήματα, άρθρα και ποικίλα, Tυπωθήτω, 2000